Köşe Yazısı

Kapat
A+ A-
Leyla Tavşanoğlu

'En can alıcı sorun bağımlılık'

2 Aralık 2010 Perşembe

Hem Rusya’yla imzalanan anlaşmalar hem de Nabucco’yla ilgili hükümetler arası anlaşma “yüzyılın anlaşmaları” gibi sunuldu. Bu hiç doğru değil. Rusya ile yapılan anlaşmalarda ise Rusya’ya bağımlılığımız arttırıldı. Sadece yandaş şirketlere avantaj sağlandı.

Enerji uzmanı petrol mühendisi Necdet Pamirle Ne olacak bu ülkenin enerji meselesini konuşuyoruz. Pamirin tespitleri çok çarpıcı. Özetle enerji politikalarının tamamıyla özel sektöre devredilmekte olduğunu söylüyor. Enerji Bakanlığının da artık tamamıyla yandaş, dar bir kadro tarafından yönetildiğini, liyakata bakılmaksızın bakanlık ve alt birimlerine atamalar yapıldığını vurguluyor.

- Enerji alanında pek çok sorunlar olduğunu biliyoruz. Bu konunun uzmanı olarak sorunları özetleyebilir misiniz?

N.P. - Yandaş medya aracılığıyla yapılan tüm pompalamalara rağmen, çok ciddi sorunlar var. Türkiyenin hem ekonomisinin hem ulusal güvenliğinin önündeki en önemli sorunların başında enerji konusu geliyor. Bu önceden de böyleydi. Bu dönemde daha da derinleşti.

Hem Rusyayla imzalanan anlaşmalar hem de Nabuccoyla ilgili hükümetler arası anlaşma yüzyılın anlaşmalarıgibi sunuldu. Bu hiç doğru değil. Zira Nabucco garanti edilmiş olmadığı gibi, koşulları Türkiyenin beklentilerini karşılamadı. Rusya ile yapılan anlaşmalarda ise, Rusyaya bağımlılığımız arttırıldı. Sadece yandaş şirketlere avantaj sağlandı. Türkiye, mevcut durumu itibarıyla, enerjide yüzde 71 oranında dışa bağımlı. Enerji ithalatı için 2008 rakamlarını vereceğim. Çünkü aksine söyleme rağmen, 2009daki ekonomik kriz yüzünden enerji talebi daraldı. Enerji fiyatlarında da düşme oldu. Onun için 2009 rakamları tam olarak resmi vermiyor. 2008de Türkiye sadece ham petrol, petrol ürünleri, doğalgaz ve LPGye 44.8 milyar dolar ödedi. Diğer (kömür gibi) enerji kaynaklarıyla birlikte enerji ithalatımız, 201 milyar doları bulan toplam Türkiye ithalatının dörtte birini oluşturuyor. Bu durum, sürdürülebilir değil.

İktidar tarafından yapılan projeksiyonlara da baktığımızda, yerli kaynak kullanımını arttıracakları yönündeki tüm söylemlere rağmen, eylemlerine baktığımızda, dışa bağımlılık mutlak değer olarak artıyor. Yüzde olarak da hemen hemen aynı seviyeyi muhafaza ediyoruz.

Türkiye aktör değil

- Peki, Türkiye enerji ihtiyacının kaçta kaçını petrol ve doğalgazla karşılıyor?

N.P. - Türkiye 2009 itibarıyla enerji tüketiminin yüzde 31ini petrolle, yüzde 31ini doğalgazla, yüzde 29unu da kömürle karşıladı. Gördüğünüz gibi Türkiye, petrol ve doğalgazda toplam yüzde 62 ile yüksek oranda dışa bağımlı. Tükettiği petrolün yüzde 93ünü, doğalgazın da neredeyse tamamı olan yüzde 98ini ithalatla karşılıyor. Bu iki önemli kaynağın fiyatları üzerinde de hiçbir kontrolü bulunmuyor. Yani Türkiyenin mevcut konumuyla enerjide aktör olması mümkün değil.

Petrol fiyatları uluslararası piyasalarda belirlenirken, başta üretici ülkeler ve şirketler olmak üzere, bu piyasanın aktörleri çok farklı. Ayrıca jeopolitik faktör, yani ABDnin enerji kaynaklarına yönelik ihtirasları sonucu Irakın işgali, Afganistandaki durum, İranla olan gerginlikler; bütün bunlar petrol fiyatlarını yukarı çekiyor. Bunun ötesinde doğalgaz fiyatları da mevcut durumda, petrol ürünlerine endeksli. Petrol fiyatı arttıkça doğalgaz fiyatı da yükseliyor. Petrolde ve gazda tamamen dışa bağımlı olan Türkiye, böylelikle bir kurt kapanına sıkışmış durumda.

- Peki, ekonomik kriz tamamıyla atlatıldıktan sonra petrol ve doğalgaz fiyatları yeniden yükselişe geçer mi?

N.P. - Tabii geçer. O zaman da Türkiyenin ödemeler dengesinde ciddi sorunlar ortaya çıkar. Bir de doğalgazda Rusyaya aşırı bağımlılık (yüzde 63) söz konusu. Hep ısrarla söylediğim şey; sorun, bağımlı olunan ülkenin Rusya olması değil. Yanlış olan, herhangi bir ülkeye aşırı oranda bağımlılık... Bu İran da, Türkmenistan da hatta Azerbaycan da olsa yanlıştır, kabul edilemez.

Bir de nükleer enerjide Rusyayla anlaşma yapılacağı eleştirileri de geldiği zaman Sayın Bakan, Verilen oranlar doğru değil. Rusyaya enerji bağımlılığı yüzde 50ler dolayındadiyor. Bu kelime oyunundan öte bir şey değil. Zira talep normal seyrindeyken, bağımlılık yüzde 63...

- Yüzde 50ler de çok yüksek bir oran değil mi?

N.P. - Çok yüksek. İkincisi, 2009da genelde talep düştüğü için resim böyle görünüyor. Rusyaya bağımlılığımızda önemli bir azalma söz konusu değil. Kimilerinin dillendirmeye çalıştığı Küreselleşen dünyada tek taraflı bağımlılık diye bir şey yoktur. Karşılıklı bağımlılık vardırsöylemi kulağa hoş geliyor. Ama gerçekçi olursak, Türkiyenin Rusyayla 2008 itibarıyla toplam dış ticareti yaklaşık 38 milyar dolar. Türkiyenin Rusyaya dışsatımı 6.5 milyar dolar, Rusyanın Türkiyeye 31.5 milyar dolar. Burada petrol ve doğalgaz başı çekiyor. Buna bir de nükleer enerjiyi eklerseniz; yani santralları inşa etme olanağı bulurlarsa, o zaman Türkiye nükleerde de bağımlı olacak. Rusyayla imzalanan anlaşmaların tamamlayıcıöğesi, 23 ilin doğalgaz dağıtımını elinde tutan bir Türk özel şirketine Gazpromla evlilik yaptırılması oldu. Bu, paket anlaşmalarkapsamında yapıldı. Böylece Rusya sadece doğalgaz tedarikçisi olarak değil, aynı zamanda doğalgaz dağıtımında da tekel oluşturma yoluna gidiyor. Bütün bunlar kamuoyunun gözünden kaçırıldı.

- Peki, gaz depolama kapasitesi ne durumda?

N.P. - Son yıllarda, gaz depolama kapasitesine hiçbir ekleme yapılmadı. Geçmiş yıllarda, yandaş şirketlere gaz santralı inşa ettirebilmenin altyapısını oluşturmak için, abartılı gaz talep tahminleri yapıldı. Bu bağlamda uzun erimli al ya da öde koşullu gaz anlaşmaları imzalandı. Gazı depolama kapasiteniz olsa, bunu depolayarak, zararı kısmen önlersiniz; ama bu da yok... Gazın fazlasını üçüncü ülkeye satma hakkınız da olmayınca, tam bir kapana girildi.

- Üçüncü taraflara satış hakkı bu anlaşmalarda yok mu?

N.P. - Üçüncü tarafa satış hakkı bugüne kadar bir tek Azerbaycanla olan anlaşmada vardı. Oysa Türkiye beş ülkeden (Rusya, Azerbaycan, İran, Cezayir, Nijerya) doğalgaz alıyor. Azerbaycanla olan anlaşmada, 6.3 milyar metreküpün içinde sadece 700 milyon metreküpü üçüncü tarafa (Yunanistan) satış hakkı bulunuyor.

Türkiyenin bugün doğalgaz depo kapasitesi yaklaşık 1.6 milyar metreküp.Yaklaşık 15 yıldır Tuz Gölünün altında bir depo yapılacağı söylenir. Bugüne kadar ihalesi hâlâ bağlanmış değil.

- Neden?

N.P. - Çünkü sürekli usulsüzlük iddiaları var. Ayrıca teknik yetersizlikler ve beceriksizlikler nedeniyle şartnamelerdeki eksikliklerden ya da yandaş firmaların pozisyon almalarını sağlayacak koşullar yaratıldığı savlarıyla, sonuç sürekli erteleniyor. Böylesi kronik sorunlar var.

Bunun ötesinde enerji sektörünün en önemli yaşamsal alt sektörlerinden biri olan elektrik alt sektöründe de çok ciddi bir dar boğaz var. Bunda özelleştirmelerin ve yamalı bohça tabir edeceğimiz mevcut yapısal durumun yarattığı olumsuzluklar söz konusu.

- Türkiyede dünyanın en pahalı elektriğinin kullanıldığı doğru mu?

N.P. - OECD ortalamasına göre özellikle sanayinin kullandığı elektrik, hemen hemen dünyanın en pahalı elektriği. Türkiye doğalgazı sanayide en pahalı kullanan ülkeler arasında. Hele petrol ürünlerini hiç tartışmasız açık ara en pahalı kullanan ülke konumunda.

Bu koşullarda hem tüketici, hem sanayici, hem ihracatçı perişan halde... Bu kadar pahalı elektrik kullanılırken OECD içindeki rakipler ya da Çin, Hindistan gibi ülkelerle nasıl rekabet edilebilir? Ama maalesef sanayici ve ihracatçı bıçak kemiğe dayanmadan, kendi çıkarlarını zedeler düşüncesiyle bu yalın gerçekleri, bizler yani meslek odaları, uzmanlar söyledikleri zaman yanı başımızda durmuyorlar. Bir taraftan da iktidar bu şirketleri farklı yöntemlerle baskı altında tuttuğu için sesleri çıkmıyor. Öte yandan, birtakım medya kuruluşları da elektrik ve doğalgaz ihalelerinin tam göbeğindeler.

- Ama hükümet enerjide çok önemli işler başarıldığını söylüyor...

N.P. - Hükümet akıllara durgunluk veren bir rahatlık içinde. Bir kere Türkiyenin kendi kaynakları kullanılmıyor. Enerji, OECD ortalamasının iki katı verimsiz kullanılıyor. Aynı gayri safi hasılayı yaratabilmek için iki kat fazla enerji harcıyoruz. Ama Başbakan kalkıyor, duble yollarla övünüyor.

Oysa kitle ulaşımına ağırlık verilmesi gereken birçok yer var. Öte yandan enerjide kayıp-kaçak oranları çok fazla. Kâğıt üzerinde yüzde 15lere düşürdük diyorlar (ki bu da yüksektir). Bütün bunların düzeltilmesi gerekir. Ama bu yönde adımlar atmak, ülkenin kendi kaynaklarını kullanmak yerine, söylemde Biz 2023e kadar Türkiyenin hidroelektriğinin tamamını, güneşinin, rüzgârının önemli bölümünü devreye sokacağızdiyorlar.

Oysa Enerji Piyasası Düzenleme Kurulunun (EPDK) lisans verdiği projelere baktığımızda, mevcut kurulu gücümüzün yüzde 27si oranında ithal kömür ve doğalgaz santrallarına lisans verildiğini görüyoruz. Yani, ithal kaynaklara ağırlık tam gaz giderken, halka masal anlatmaya devam ediliyor.

- Peki, bizim yerli kömürlere ne oldu? Bunlar devreye sokulamaz mı?

N.P. - Türkiyede yaklaşık 11 milyar ton linyit var. Bunun bugüne kadar üçte biri devreye sokuldu. Üçte ikisi bekliyor.

Bir kısım lobiler, Türkiyede kömür var deniyor ama... diye başlıyorlar. Temel saptamalar doğru da çaresi var... Doğrudur; Türkiye linyitinin kalori değeri görece düşüktür. Kükürt oranı da yüksektir. Ancak kömür santrallarının daha çağdaş, akışkan yatak teknolojileri başta olmak üzere ileri teknolojiye dayalı inşa edilmesi halinde, hem yaratacağı kirlilik minimize oluyor hem de verimi artıyor. Bunu yapabildiğimiz zaman, rüzgâr ve güneşteki bazı zaaflar söz konusu olmayacak. Örneğin, rüzgâr her zaman esmez. Güneş de her zaman parlamaz. Ama linyitinizi doğru teknolojilerle işletirseniz, böyle bir sıkıntı yaşamazsınız. Linyit yerli kaynaktır ve mutlaka kullanılmalıdır. Ama başta doğalgaz alım garantileri ve diğer kâr beklentileri nedeniyle Türkiyenin linyitinin üçte ikisi bekliyor. Rüzgâr ve güneş ise, doğru teşvik politikalarıyla ve yerli imalat sanayisini geliştirerek, mutlaka devreye alınmalıdır. Ben mevcut bazı sorunlarına değinmek için bahsettim. Yoksa, kullanımda çok geç kalındı.

Unutulmaması gereken kaynak: Rüzgâr

- Ya hidroelektrik potansiyel?

N.P. - Türkiyenin sudan; 140 ile 170 milyar kilovatsaat teknik, ekonomik, kullanılabilir elektrik elde etme potansiyeli var. Bunun da yarıdan fazlası bekliyor.

Hidroelektrik santrallarla (HES) ilgili sıkıntıların nedenleri; bu iktidar döneminde ayyuka çıkan yanlış uygulamalardan kaynaklanıyor. Özellikle çevre etki değerlendirme (ÇED) raporlarının ya hiç gerekli görülmemesiya da duruma uydurulmasınedeniyle, yöre halkından büyük tepkiler alınıyor. Özellikle Karadenizde büyük ama haklı tepkiler var. Can suyu, yani derelerin akıp geçtiği çevreyi besleyebilecek minimum su miktarı hesabının, kâğıt üzerinde ve kerhen yazılması, doğayı öldürüyor, insanları göçe zorluyor. Mahkeme kararları olmasına rağmen kamu santrallarında bile gereken can suyu o yöreye bırakılmıyor.

Biz, Ülkemizde yerli kaynaklar var, dışa bağımlılık kaderdeğilderken, yanlış uygulamalar yapılsındemiyoruz. Maalesef, yandaş şirketlerin daha fazla kâr etmesi için çok şeye göz yumuluyor. Ondan sonra da ortaya çıkan tepkilere karşılık, Hadi nükleere gidelimgibi birilerinin fazla komisyon alabileceği, bazı yandaş şirketlerin palazlanabileceği yöntemlere daha fazla yol açılıyor.

Üçüncü kaynak rüzgâr enerjisidir. Elektrik İşleri Etüt İdaresinin saptamalarına göre, 48 bin megavatlık kurulu güç potansiyeli var. Rüzgâr sanayicileri ise 20 bin megavatı daha güvenilir bir rakam olarak kabul ediyorlar.

- Peki, bugüne kadar bu rüzgâr enerjisinin ne kadarı devreye sokuldu?

N.P. - Bin yüz megavatı! Belirttiğim gibi, rüzgâr 365 gün kesintisiz esmez. Kapasite kullanım oranı yaklaşık yüzde 30dur. Ama böyle de bir potansiyel var ve teknoloji de giderek ilerliyor. Bunun kullanılması lazım. Bir başka sorun, EPDKnin başvuru süresini bir sabah açıp akşama kapayıp, lisans dağıtması ve kriterleri doğru belirlememesi. Düne kadar enerjiyle ilgisi olmayan ne kadar yatırımcıvarsa, Şuradan bir lisans kapalım. Cebimizde dursun. Sonra onu hava parasıyla satarızhesabıyla işin içine giriyor. Kimi yandaşların içerden haber alıp öndenyer tuttuğu bir sistem oluştu. Ama lisansı böylesi dağıtan EPDK bir süredir Çantacılar türedidiye şikâyet ediyor!

Puslu havayı seven yandaşlar yararlanıyor, Türkiye kaybediyor

- Çantacılar ne demek?

N.P. - Kendisi yatırım yapmadığı halde lisansı alıp, bir ciddi yatırımcıya hava parası alarak devrediyor. Zaten ilk yatırım maliyeti yüksek olan rüzgâr enerjisinin bu sefer bir de böyle önü kesilmiş oluyor. Bunu da EPDK yapıyor ama sanki kusur başkasındaymış gibi feryat ediyor...

Türkiyenin önemli sorunlarından biri de Dünya Bankasına ve ABye uyumgibi kriterlerle kurulan adı bağımsız denetleyici kurullar. Bir kere bu kurullar bağımsız filan değiller. Az sayıda uzman dışında, kadroları ehil de değillerdir. Sadece bugün değil; örneğin EPDKnin ilk oluşturulduğu koalisyon hükümeti döneminde de üç tane DSPden, iki tane MHPden, iki de ANAPtan atama yapılıyordu. Bu nasıl bağımsız olacak?

Şimdi AKP hükümet oldu. Onlar yapıyordu, şimdi biz niye yapmayalım hesabına tamamını kendi adamlarından atıyorlar. Enerji sektörünü bugün talimat almadan iş yapması mümkün olmayan ve hemen hepsi Özelleştirme İdaresinden transfer Enerji Bakanlığı bürokratları ve EPDK yöneticileri yönetiyor. Bu da Türkiyede enerji meselesinin tek çözümü olarak, özelleştirmenin görülüyor olmasının kanıtı demektir.

- Güneş enerjisinin çok ciddi bir potansiyeli olduğu gerçek mi?

N.P. - Size rakamları vereyim. Türkiyenin geçen yıl tükettiği elektrik miktarı 192 milyar kilovatsaat. Güneşin 380 milyar kilovatsaat elektrik üretme potansiyeli var. Yani, Türkiyenin yıllık tüketiminin iki katı... Bu konunun uzmanları, Türkiyenin tarım dışı arazilerinin güneş enerjisi üretimine çok elverişli olduğunu söylüyor. Bunun da ilk yatırım maliyeti yüksek. TBMM son çalışma dönemini kapatmadan önce Yenilenebilir Enerji Kaynakları Kanununda değişiklik yapılması bekleniyordu. Belli teşvikler söz konusuydu. Dünya Bankası, Bakan Ali Babacan üzerinden etkili oldu ve bunun TBMMye gelmesi engellendi.

- Neden engellendi?

N.P - Değişiklikte, rüzgâr ve güneş enerjisine daha yüksek teşvik (güneşte 28 eurocente kadar) veriliyordu. Daha sonra bunlar yarı yarıya düşürüldü. Ama ne olduysa değişiklik yeni yasama yılına kaldı. Şimdi çok daha düşük teşvik rakamları konuşuluyor ve bu rakamlar yatırımları desteklemez. Burada da lisanslarda el değiştirme beklentileri (rüzgâr için) rol oynuyor sanırım.

Sonuçta; rüzgâr, güneş, hidroelektrik, yerli linyit bekliyor. Jeotermal yeterince devreye sokulmadı. Hem enerji verimsiz kullanılıyor, hem de kayıp-kaçak miktarı yüksek. Ondan sonra da yeterince enerji üretemiyoruzdiye oturup sızlanıyoruz. Bu arada, Aman elektrik krizi geliyordiyoruz ve en kısa sürede devreye sokabileceğimiz doğalgaza başvuruyoruz. Yandaşlarda buradan nemalanıyor. Ne olsa birileripuslu havayı sever!

Sonuçta Türkiye; doğalgazı, elektriği, petrol ürünlerini en pahalı kullanan ülke konumunda... Böyle bir enkaz var. Ama mevcut yönetim enkaz devralmadızira sekiz yıldır işbaşındalar.

Tümü Leyla Tavşanoğlu - Son yazıları

Tedavi olsunlar 1 Mart 2015 Paz
TBMM’ye magandalar hâkim 22 Şubat 2015 Paz
MİT Erdoğan’ın arka bahçesi 15 Şubat 2015 Paz