Köşe Yazısı

A+ A-

Kapitalizmin Yeni Nesil Krizleri ve Türkiye Gerçeği

20 Kasım 2008 Perşembe

Küresel krizin etkilerinin Türkiyeye ulaşmasının an meselesi olduğu günler yaşıyoruz. Daha önceki yazılarımızda da değindiğimiz üzere, Türkiyenin 2007nin küresel krizinden etkileniş biçiminin daha önceki krizlerden farklı olacağını düşünmekteyiz. Türkiyenin küresel krizi bankacılık sistemi üzerinden değil, finans dışı şirketlerin üretim, ithalat finansmanı ve işsizlik sorunları aracılığıyla yaşaması olasılığı yüksektir. Zira 2003 sonrası dönemde Türkiyenin uluslararası ekonomiyle olan ilişkilerinin ana aktörleri bankacılık kesiminden ziyade, reel üretici şirketler ve hanehalklarıolmuştur. Bu süreç içerisinde finans dışı şirketlerin ve hanehalklarının dış borçlarının hızla artmakta oluşu; ve bu kesimlerin ekonomik faaliyetlerini sürdürebilmek için aşırı derecede ithalat ve dış borçlanma bağımlılığı içine sürüklenmesi, ulusal ekonomik dengelerde önemli bir kırılganlık kaynağı oluşturmuştu.

2009’da durgunluk içine sürüklenmesi beklenen dünya ekonomisi ve uluslararası finansman girişlerinin daralmasıyla bu kırılganlıkların su yüzeyine çıkacağına yönelik kaygılar, IMF de dahil olmak üzere birçok kesimde dile getirilmektedir. Aşağıdaki tablo, çeşitli kuruluşlarınsonöngörüleri altında Türkiye ekonomisinin 2008 ve 2009da yaşaması olası büyüme hızına ilişkin eskive revizeedilmiş tahminlerini özetlemektedir.

Öngörü çalışmalarından, krizin Türkiyeye yansımalarının 2001 ve 1994 krizlerinde olduğu üzere bir defalıkve spektaküler bir çöküşbiçiminde değil, zamana yayılmış ve uzun süreli bir durgunluk şeklinde tezahür edeceği anlaşılmaktadır. Bu süreçte, Türkiyede reel sektör şirketlerinde iflasların artması, işsizlik sorununun daha da kronikleşmesi ve yaşanan durgunluğa bağlı olarak ithalat hacminin daralması ana beklentilerdir.

***

Bu konuyu işleyen görüşlerimiz bundan yaklaşık iki buçuk sene önce, 24 Mayıs 2006 tarihli Ekonomi Politikte şu şekilde yer almıştı:

Uluslararası iktisat öğrencileri ekonomik krizlerin sınıflamasını yaparken kabaca iki gruptan söz ederler. Birinci nesil krizler kamu sektörünün aşırı harcama içine girmesi ve bütçe açıklarını merkez bankası kaynaklarından para basarak karşılaması sonucu ortaya çıkmış ve çoğunlukla 1970li yıllarda görülmüştür. İkinci nesil krizler ise finans kesiminin eksik denetimi altında özel finans kuruluşlarının (bankaların) aşırı risk taşıması sonucunda bilançolarının aniden bozulması neticesinde ortaya çıkmıştır. Bankacılık kesiminin açık pozisyonlarının artması sürecinde finansal kırılganlık da derinleşmiştir. Bunun sonucunda döviz kurunun birden bire pahalılaşması bankaları ödeme güçlüğü içine sokmuş ve bu ekonomiler bir likidite ve döviz krizine sürüklenmişlerdir. 1994 Meksika, 1997 Asya, 2001 Türkiye ve Arjantin bu tür krizlere örnek gösterilmektedir.

Günümüzde bankacılık kesiminin bilançolarının daha yakından denetlendiği ve borçlanmalarının yakından takip edildiği gözlenmektedir. Oysa finansal olmayan kuruluşların ve şirketlerin dış borçlanması üzerine herhangi bir denetim mekanizması mevcut değildir. Şirketler döviz kurunun ucuzluğunu fırsat bilerek aşırı risk almaya heveslenmekte ve bunun neticesinde de dış borçlarını hızla arttırmaktadır. Bu sürece müdahalede bulunmak bir yana, mevcut hükümet bu olguyu piyasa güçlerinin kararları en rasyonel kararlardır fetişi ile göz ardı etmekte ve dışarıdan sağlıklı finansman geliyor değerlendirmesiyle adeta özendirmektedir. Bu sürece bir de özel hanehalklarının kredi kartı borçları eklendiğinde finans dışı kesimin borçluluğunun önemli bir kırılganlık yaratması kaçınılmaz hale gelmektedir.

Türkiyede (döviz kurundaki pahalılaşma yaşanması durumunda ...) aşırı dış borç içine sürüklenmiş bulunan şirketler ve hanehalklarının finansal dengeleri hızla bozulmaya itilecek ve reel sektörde önce küçük ve orta boy işletmelerden başlayan iflaslar, yan sanayilerin çökmesi ve yaygın işsizlik ile derinleşen bir reel sektör krizi yaşanabilecektir. Reel sektörün intibak mekanizmaları, finans sektörüne görece daha yavaş ancak daha kalıcı ve derin olduğu için, bu tür bir kriz tetiklendiğinde krizin biçimi, söz gelimi 2001de olduğu gibi ani bir çöküş biçiminde değil, zamana yayılmış uzun süreli bir durgunluk şeklinde tezahür edebilir.

Bu tür bir kriz olgusu yukarıda saydığımız iki kriz tipolojisinden farklı olarak, gelişmekte olan piyasa ekonomilerinde doğrudan reel sektörden kaynaklanan bir üçüncü nesil kriz biçiminin yapısal koşullarının oluşmakta olduğunu belirtmektedir. Türkiyenin de aralarında bulunduğu yüksek cari açık veren ve yüksek dış borç taşıyan ülkelerin böylesi bir tarihsel dönemeçte olduğu görülmektedir.

***

Aralarında Türkiyenin de bulunduğu Yükselen Piyasa Ekonomileri2008’in son çeyreğinden başlayarak finansal serbestleştirme sonrasının böylesi bir yeni tip - üçüncü nesilkrize sürüklenmekte olduğu anlaşılmaktadır.

Tümü Erinç Yeldan - Son yazıları

Yeşilin Daha Kızıl Tonu 7 Ağustos 2019 Çar
Paranın üç fiyatı: Faiz, kur ve enflasyon 31 Temmuz 2019 Çar
Büyümenin kaynakları, kalkınmanın planlanması 24 Temmuz 2019 Çar