Hukuk devleti ilkesi ve Venedik Komisyonu - Dr. Ahmet Münci Özmen
Olaylar Ve Görüşler
Son Köşe Yazıları

Hukuk devleti ilkesi ve Venedik Komisyonu - Dr. Ahmet Münci Özmen

28.12.2024 04:00
Güncellenme:
Takip Et:

Avrupa Konseyi’nin, bağımsız uzmanlardan oluşan ve “Venedik Komisyonu” olarak anılan “Hukuk Yoluyla Demokrasi Avrupa Komisyonu”, Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nu (HSK) incelemiş ve tespit ve önerilerini içeren görüşünü 9.12.2024 tarihinde yayımlamıştır. 

Komisyon görüşünü, demokratik toplumlarda temel hak ve özgürlüklerin hukuk devleti ilkesine saygı göstermekle korunabileceği; hukuk devleti ilkesinin özünün ise yargı bağımsızlığı olduğu; bunun da ancak güçler ayrılığı ilkesi uyarınca, yürütme ve yasama organlarından bağımsız bir yargıçlar ve savcılar kurulu ile sağlanabileceği temellerine dayandırmıştır.

Komisyonun tespit ve önerileri özetle şunlardır:

  • HSK’nin 13 üyesinin 8’i yargıç ve savcıdır ancak bunlar, kendi düzeylerindeki meslektaşları tarafından seçilmemektedir. Söz konusu 8 üyenin 4’ünü cumhurbaşkanı atamakta, diğer 4’ünü de öğretim üyesi ile avukat olan 3 üye ile birlikte, cumhurbaşkanını seçen çoğunluğun oluşturduğu TBMM seçmektedir. Adalet bakanı ve bakan yardımcısı da “doğal üye” olarak eklenince HSK üyelerinin tamamının yürütmeye bağlı veya onun etkisi altında olduğu sonucu çıkmaktadır. 
  • HSK’de doğal üyeliklere yer verilmemeli, üyelerinin sayısı artırılmalı ve en az yarısı, yargıç ve savcılardan olmalıdır. Yargıç ve savcı üyeler, cumhurbaşkanı veya TBMM tarafından değil, kendi düzeylerindeki meslektaşları tarafından seçilmelidir. Bu üyelerin dağılımında olabildiğince cinsiyet, azınlık ve coğrafi bölge çeşitliliği sağlanmalıdır. Yargıç ve savcı olmayan üye adayları TBMM tarafından seçilmeden önce, barolar ve üniversiteler tarafından ön elemeden geçirilmelidir. Bu adaylardan siyasi bağı görünür olanların HSK üyesi olmaları engellenmelidir. 
  • Adalet bakanının, HSK başkanı olarak hâkim ve savcılar hakkında denetim, araştırma, inceleme ve soruşturma yapılmasına veya inceleme ve soruşturma yapılmasına yer olmadığına ilişkin işlemlere olur vermesi, bakan yardımcısının ise yargıç ve savcıların atanma ve nakilleriyle ilgili birinci dairede üye olup oy kullanması, HSK’nin bağımsızlığı ve adil yargılanma hakkı açısından sakıncalıdır.
  • HSK’nin doğal üyeler dışındaki, atanan ve seçilen 11 üyesinin görev süreleriyle ilgili güvenceleri ve işlevleriyle ilgili dokunulmazlıkları bulunmamaktadır. Üyelerin söz konusu güvenceleri ve dokunulmazlıkları sağlanmalı ancak bağımsızlıkları açısından sakıncalı olacağından ikinci kez seçilmeleri olanağı kaldırılmalıdır.
  • Anayasanın 159/9. maddesi, yargıçların ve savcıların, HSK müfettişleri eliyle denetlenmesini öngörmektedir. HSK’nin asıl görevi, yargıçların ve savcıların denetlenmesi değil, yargı sisteminin ve yargıçların bağımsızlıklarını korumak olmalıdır. “Denetim” terimi yerine, yargıç ve savcıların kontrol altında tutulabilecekleri biçiminde yorumlanamayacak başka bir terim bulunmalıdır. 

Ayrıca maddede yer alan, “hal ve eylemlerinin sıfat ve görevleri icaplarına uyup uymadığı” deyimine dayanarak yargıç ve savcıların görev sürelerine siyasi uygunluk temelinde son verilmesine olanak tanınmadığı açıklığa kavuşturulmalıdır. “İcaba uygun olup olmamak”, idare hukuku kapsamında, idarenin kamu yararını sağlamaya yönelik değerlendirmeleriyle ilgili bir kavramdır; yargıçların ve savcıların, icabı hale uygun olup olmadıklarının inceleme konusu yapılması ve haklarında soruşturma açılması hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmaz. Ancak görevi kötüye kullanma nedeniyle verilen disiplin cezası -adalete ve hakkaniyete uygun yöntemlerle yürütülen bir disiplin soruşturmasının sonucunda verilmişse- bu kapsamın dışında tutulabilir.

  • Teftiş Kurulu’nun, adalet bakanı yerine tarafsız bir HSK üyesinin gözetiminde görev yapması yönüne gidilmelidir. Müfettişlerin görev yerlerinin, Teftiş Kurulu ile Adalet Bakanlığı arasında geçişli ve değiştirilebilir olması önlenmelidir. Söz konusu geçişlilik ve değiştirilebilirlik, bir yandan, yürütme organına müfettişlerin denetimini etkileme olanağı verirken diğer yandan da müfettişleri, yürütme organının beklenti ve tercihleri doğrultusunda hareket etmeye yöneltebilir. 
  • HSK’nin her iki dairesi içinde ve Teftiş Kurulu’nda yargıçlar ve savcılar için iki ayrı bölüm oluşturulmalıdır. Yargıçlarla ilgili bölümde yargıçlar; savcılarla ilgili bölümde ise savcılar çoğunlukta olmalıdır.
  • HSK’nin bütün kararlarına karşı yargı yolu açılmalıdır.

Yukarıda belirttiğimiz Venedik Komisyonu’nun görüşleri, AİHM kararlarına dayanak oluşturmaktadır. Bu nedenle komisyonun yukarıda belirtilen tespit ve önerilerinin, olası anayasa ve yasa değişikliklerinde göz önünde bulundurulmasının yararlı olacağı düşünülmektedir.

DR. AHMET MÜNCİ ÖZMEN
DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI EMEKLİ HUKUK MÜŞAVİRİ

Yazarın Son Yazıları

Cinsiyetçi düzen - M. Jülide Kızıltepe

Kadına yönelik şiddet, yalnızca bireysel patolojilerin değil, esasen toplumsal, kültürel ve kurumsal yapıların ürettiği ve yeniden ürettiği çok katmanlı bir sorun.

Devamını Oku
09.03.2026
Acının nesnesi değil, hayatın öznesi - Banu Tozluyurt

Dün 8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar Günü’ydü.

Devamını Oku
09.03.2026
Eşitlik için mor, yeşil ve kamucu dönüşüm - Aylin Nazlıaka

8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar Günü yalnızca bir anma günü değildir; eşitsizliğe, sömürüye, şiddete ve görünmez kılınan kadın emeğine karşı verilen tarihi direnişin adıdır.

Devamını Oku
07.03.2026
İklim değişikliği ve antimikrobiyal direnç - Prof. Dr. Bekir S. Kocazeybek

Dünyada son yıllarda insan yaşamını tehdit eden faktörlerden en önemli ikisi olarak iklim değişikliği ve antimikrobiyal direnç (AMD, bakterilerin antibiyotiklere karşı gösterdiği direnç) sayılabilir.

Devamını Oku
06.03.2026
Okulda bıçak, toplumda çöküş - Levent Nayki

İstanbul’un Çekmeköy ilçesinde bir öğrencinin bıçaklı saldırısı sonucu biyoloji öğretmeni Fatma Nur Çelik’in yaşamını yitirmesi, bir başka öğretmenin ve öğrencinin yaralanması, artık münferit bir “asayiş haberi” olarak geçiştirilemez. Bu olay, eğitim sistemimizin içine sürüklendiği büyük kırılmanın çarpıcı bir göstergesidir.

Devamını Oku
06.03.2026
Hürmüz Boğazı: Küresel enerjinin şah damarı - Can Erenoğlu

Hürmüz Boğazı, dünya petrol ticaretinin en hassas Stratejik Dar Geçidi-Chokepoint olarak bilinir.

Devamını Oku
05.03.2026
‘Çocuklara kıymayın efendiler’ - Ziya Yergök

Çocuk Hakları Sözleşmesi’ne göre, “18 yaşına kadar her insan çocuk sayılır.

Devamını Oku
05.03.2026
Susmayanlar İçin Bir Soru: Gerçekten Nedir Bu "İç Cephe"? - Murat Emir

Türk siyasetinin diline pelesenk olan, her kriz anında can simidi gibi sarılınan sihirli bir kavram oldu “İç cephenin tahkimi.”

Devamını Oku
05.03.2026
Avrupa zor durumda - Nejat Eslen

13-15 Şubat tarihleri arasında düzenlenen Münih Güvenlik Konferansı, Avrupalılar için yeni ve zorlu bir sürecin başlangıcı oldu.

Devamını Oku
04.03.2026
Köprü geliri satışı ve Osmanlı örneği - Selim Soydemir

Son zamanlarda boğaz köprülerinin ve bazı otoyolların özelleştirilmesi (işletme hakkının devri) bir kez daha gündeme getirilmiştir.

Devamını Oku
04.03.2026
Toplumlar neden korumasız kalır? - İbrahim Çakmanus

Türkiye’de demokratik siyasal ve toplumsal muhalefet Tayyip Erdoğan iktidarı tarafından yok ediliyor.

Devamını Oku
04.03.2026
3 Mart: Güneşin Doğduğu Gün - Gülizar Biçer Karaca

3 Mart: Güneşin Doğduğu Gün - Gülizar Biçer Karaca

Devamını Oku
03.03.2026
ABD-İsrail-İran denklemi ve Türkiye - Doğu Silahçıoğlu

ABD tarafından Ortadoğu’da İran için oluşturulan İsrail destekli geniş tecrit çemberi; son saldırı ile daha da daralmıştır. Bölgede sıcak savaş ihtimali giderek artmaktadır. Türkiye’nin yakın çevresinde oluşan bu resim, onun her üç ülke ile olan ilişkilerinde özenli, dengeli ve tutarlı bir politika izlemesini gerekli kılmaktadır. Bu da ancak; Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu, büyük önder Atatürk’ün erken Cumhuriyet döneminde belirlediği “dış politika ilkeleri”ne bağlı kalmakla sağlanabilir.

Devamını Oku
02.03.2026
Savaş ve Türkiye’nin sessiz gücü - Prof. Dr. Cengiz Kuday

Türkiye bugün iki dalganın kesişiminde duruyor: Birincisi, İran–İsrail–ABD geriliminden doğan askeri ve ekonomik sarsıntı; ikincisi, bölgesel kırılganlık arttıkça daha görünür hale gelecek olan su jeopolitiği.

Devamını Oku
02.03.2026
Kabul edilmeyen 1 Mart tezkeresi - Mustafa Özyürek

Abdullah Gül başkanlığındaki AKP hükümeti tarafından, ABD’nin Irak işgalini gerçekleştirmesini garanti altına almak için 1 Mart 2003’te Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne getirilen tezkere reddedilmişti.

Devamını Oku
01.03.2026
Yitirdiğimiz yalnızca seçim mi? - Aykurt Nuhoğlu

İnşaat Mühendisleri Odası seçimlerini yitirdik.

Devamını Oku
01.03.2026
Ulus devletin vicdan anı - Enis Tütüncü

1 Mart 2003 Tezkeresi, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde yapılan sıradan bir oylama değildir.

Devamını Oku
28.02.2026
Laiklik ve dönüştürülen Türkiye - Cengiz Karahan

Milli eğitim bakanı, bütün illere gönderdiği “Maarifin Kalbinde Ramazan” genelgesiyle; anayasada yer alan laiklik ilkesine aykırı davranmıştır.

Devamını Oku
28.02.2026
1 Mart tezkeresi üzerine - Prof. Dr. Mustafa Özyurt

1 Mart 2026 pazar günü 22. dönem CHP milletvekilleri, 1 Mart 2003 gününün 23. yılını kutlamak için, Ankara’da bir araya gelecekler.

Devamını Oku
27.02.2026
Hasan Âli Yücel’in ‘arkadaşı’... - Mustafa Gazalcı

Yedi yıl, 7 ay, 7 gün Milli Eğitim Bakanlığı yapan Hasan Âli Yücel’in eğitim ve kültür yaşamımızdaki hizmetleri saymakla bitmez.

Devamını Oku
26.02.2026
Tercih değil strateji: Eğitimde süreklilik - Burcu Aybat

Anne babaların çocukları için “en iyi” okulu seçmeye çalıştığı karar süreci her zaman heyecan vericidir ancak bugün durum karmaşık.

Devamını Oku
26.02.2026
Muzaffer İlhan Erdost: Baskıya boyun eğmeden ayakta kalan aydın - Mahmut Aslan

Muzaffer İlhan Erdost'u yitirişimiz üzerinden altı yıl geçti.

Devamını Oku
25.02.2026
Anlamın gölgesinde - Ferruh Tunç

Anlamsız dediğimiz şey çoğu zaman dünyaya değil, dünyayla kurduğumuz kopukluğa aittir.

Devamını Oku
24.02.2026
Alona’dan Silivri’ye; 53 yılın muhasebesi - Yavuz Saltık

Yeşil sahalarda her İstanbul takımı; adı, sanı, oynadığı seviye, lig vs. ne olursa olsun ben aynı kefede tutarım.

Devamını Oku
24.02.2026
Eğitimdeki çöküşe ramazan perdesi! - Nazım Mutlu

Dileyenlerin 25 Temmuz 2018’de MEB Müsteşarlığı’ndan ayrılan ve 17 Ağustos 2018’den sonra yasadışı akademik unvan sıçramalarıyla nasıl profesör ve rektör olduğuna ilişkin bilgilere kolayca ulaşabileceği Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin, bakanlıktaki müsteşarlık yıllarından başladığı eğitimi kendi siyasal çizgilerine göre biçimlendirme çalışmalarına yeni halkalar ekliyor.

Devamını Oku
24.02.2026
Eğitimde karşıdevrim - Cihangir Dumanlı

Büyük devrimci Atatürk Cumhuriyeti eğitim, bilim ve kültür temeli üzerine kurmuştur.

Devamını Oku
23.02.2026
Kanserden korunma ve tek sağlık - Azmi Yüksel

Kanser, yalnızca bireysel bir sağlık sorunu değil; çevresel, toplumsal ve yönetsel boyutları olan küresel bir halk sağlığı problemidir.

Devamını Oku
21.02.2026
Ne yapmalı? - Av. Dr. Başar Yaltı

Bu sütunlarda 21.01.2026 tarihinde yayımlanan “Stratejik Akıl ve Politik Alan” adlı yazıyla; siyasal iktidarın “Yeni Türkiye Yüzyılı” adı altında bir strateji izleyerek Cumhuriyet değerlerini ve anayasal ilkeleri, en hafif deyimle aşındırarak, siyasal İslama dayalı otoriter bir düzen kurma konusunda hayli yol aldığını, buna karşın muhalefetin temel bir stratejiden yoksun, dağınık ve etkisi olmayan eylemler yaptığını belirterek, stratejik akıl ve stratejik planlama ile hareket edilmesi gerektiği önerisinde bulunmuştuk. Bu anlamda muhalefete yol gösterici, bir “stratejik akıl kurulu”na ihtiyaç olduğunu da belirtmiştik.

Devamını Oku
20.02.2026
Sağlık sistemimiz hasta! - Prof. Dr. Gazi Zorer

Sağlık alanında yaşanan sorunların giderek artmasına paralel olarak halkın tepkisi de sürekli artıyor.

Devamını Oku
20.02.2026
Sosyoekonomik yapı ve şiddet - Ayşe Atalay

Şiddet bir insanın bir başkasına ya da gruba istemediği, arzu etmediği bir davranışta bulunması için uyguladığı fiziksel olduğu kadar psikolojik, kültürel ve ekonomik boyutları da içeren bir zorlamadır.

Devamını Oku
19.02.2026
Solun büyük yol ayrımı - Kaan Eroğuz

Türkiye’de sosyalist hareketin Kemalist devrime bakışı her dönem temel ayrışmaların ve tekrarlanan tartışmaların kaynağı olagelmiştir.

Devamını Oku
19.02.2026
Okullarda eğitsel kodlar - Nusret Ertürk

Öğrencilerimizden, bizi gönendirecek haberler duymak istiyorsak, okullarda eğitsel kollara önem vermeliyiz.

Devamını Oku
19.02.2026
Tarih denen büyük yargıç - Halil Sarıgöz

Geçtiğimiz günlerde Aydın’da ve Keçiören’de yaşanan istifalar yalnızca yerel siyasetin dar gündemi değildir.

Devamını Oku
18.02.2026
Parti devletinde 'hukuk' - Erol Türk

AKP genel başkanı, başta anayasa olmak üzere tüm hukuk kurallarını askıya alan ve hukuk devleti ilkesini zedeleyen, ülkenin en tartışmalı ismi olan İstanbul cumhuriyet başsavcısını bir gece yarısı adalet bakanı olarak atadı.

Devamını Oku
18.02.2026
Türkiye ağlıyor - Gani Aşık

Vatanı için cephelerde silah ve süngülerle aslanlar gibi vuruşup kaplanlar gibi kükreyen Türkler aslında naif, ince kalpli ve tepeden tırnağa duygu yüklü insanlardır.

Devamını Oku
18.02.2026
İzmir İktisat Kongresi'nin 103. yıldönümü - Hüner Tuncer

Cumhuriyetin ilanından önce 17 Şubat 1923’te İzmir’de, “Türkiye İktisat Kongresi” toplanmıştı.

Devamını Oku
17.02.2026
Masumiyet karinesi - Suna Türkoğlu

Temelleri 1215’te Magna Carta Libertatum ile atılan, 1948’de İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin 11. maddesinde ”Kendisine bir suç yüklenen herkes, savunması için gerekli tüm güvencelerin tanındığı açık bir yargılama sonunda yasaya göre suçlu olduğu saptanmadıkça, suçsuz sayılır” ifadesiyle uluslararası bir metinde kendine açıkça yer bulan ve 1950’de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesinde, “Bir suç ile itham edilen herkes, suçluluğu yasal olarak sabit oluncaya kadar masum sayılır” hükmüyle de “adil yargılanma hakkı”nın en önemli parçası halini alan “masumiyet karinesi”, bugün hepimizin her alandaki koruyucu şemsiyesidir.

Devamını Oku
16.02.2026
Taliban, emperyalizm ve Afganistan - Doğan Ergenç

Taliban 2021 yılında Afganistan’da yeniden iktidara geldiğinde, kısmen “ılımlı” mesajlar vermişti.

Devamını Oku
16.02.2026
Migros depo işçileri neden direniyor? - E. Haktan Altın

22 Ocak’tan bu yana Migros depolarında DGD-SEN öncülüğünde işçiler “insanca yaşayabilmek” için direniyor.

Devamını Oku
14.02.2026
Yaşlı hakları ve emekli aylığı - Ahmet Münci Özmen

Yaşlılık hangi açıdan tanımlanırsa tanımlansın, daha önce var olanların azalmasıyla, eksilmesiyle ilgili bir durumdur.

Devamını Oku
14.02.2026