ABD ile İran arasında savaşın sona erdirilmesine yönelik anlaşma taslakları üzerinde görüşmeler sürerken, ABD Başkanı Donald Trump yeni bir askeri seçenek ihtimalini de gündemde tutuyor. Trump, pazar günü yaptığı açıklamada, “Kötü bir şey yaparlarsa bu ihtimal gerçekleşebilir… şimdilik bekleyip göreceğiz” dedi.
Bu açıklama, Tahran’ın geçtiğimiz perşembe günü Pakistan aracılığıyla Washington’a sunduğu güncellenmiş 14 maddelik teklifin ardından geldi.
NEDİR BU 14 MADDE?
İran’ın '14 maddelik planı' kamuya açık, doğrulanmış bir metin olarak yayımlanmış değil. Medyaya yansıyan bilgiler (özellikle Axios ve bölgesel kaynaklar) bu planın tam metnini değil, öne çıkan başlıklarını ve çerçevesini aktarıyor. Yani aşağıdaki maddeler, sızan/aktarılan içeriklere dayalı rekonstrüksiyon niteliğinde.
Buna göre planın omurgası şu 14 başlık etrafında şekilleniyor:
- ABD ve İsrail’in İran’a yönelik tüm askeri operasyonlarının durdurulması
- Kalıcı ateşkes için uluslararası güvence mekanizması kurulması
- ABD’nin İran limanlarına uyguladığı deniz ablukasının kaldırılması
- Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması
- Boğazın açılmasının ardından güvenlik ve kontrolün İran’da kalması
- Hürmüz için yaklaşık 1 aylık teknik/diplomatik müzakere süreci
- İran ve Lübnan’daki çatışmaların eş zamanlı olarak sona erdirilmesi
- ABD’nin İran’a yönelik yeni saldırı başlatmayacağına dair taahhüt
- Taraflar arasında güven artırıcı adımların uygulanması
- Ekonomik yaptırımların kademeli olarak hafifletilmesi
- İran’ın uluslararası ticarete yeniden erişiminin sağlanması
- Nükleer müzakerelerin ilk aşamada gündem dışı bırakılması
- İlk anlaşma sonrası nükleer dosya için ayrı bir müzakere süreci başlatılması
- İran’ın uranyum zenginleştirme hakkının ilerleyen aşamada tanınması
Bu planın en dikkat çekici yönü şu:
İran, önce savaş + abluka + Hürmüz krizini çözmek,
Sonra nükleer konuyu konuşmak istiyor.
Bu da ABD’nin yaklaşımıyla doğrudan çelişiyor. Çünkü Washington, tam tersine, nükleer meselenin en başta çözülmesini şart koşuyor.
HÜRMÜZ İÇİN 1 AY SÜRE
Teklifin detaylarına hâkim iki kaynağa göre plan, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması, İran limanlarına uygulanan ABD deniz ablukasının kaldırılması ve İran ile Lübnan’daki savaşın kalıcı şekilde sona erdirilmesi için bir aylık müzakere süresi öngörüyor.
Aynı kaynaklar, İran’ın nükleer programına ilişkin yeni müzakerelerin ise ancak bu ilk anlaşmanın sağlanmasının ardından başlayacağını ve bunun da ek bir aylık süreci kapsayacağını belirtti.
ASKERİ SEÇENEK MASADA
Trump, cumartesi günü yaptığı açıklamada İran teklifini inceleyeceğini söylese de, daha sonra Truth Social platformunda yaptığı paylaşımda planın kabul edilebilir görünmediğini ima etti. Trump, “İran, son 47 yılda dünyaya verdiği zarar için henüz yeterince bedel ödemedi” ifadelerini kullandı.
ABD Başkanı’nın kısa süre önce, ABD Merkez Kuvvetler Komutanı (CENTCOM) Amiral Brad Cooper ile yaptığı görüşmede İran’a yönelik yeni askeri planları değerlendirdiği bildirildi. Cooper’ın daha sonra bölgeye giderek Arap Denizi’ndeki USS Tripoli gemisinde askerlerle görüştüğü aktarıldı.
İRAN'DAN KARŞILIK
İran cephesinden ise olası bir çatışmanın yeniden başlayabileceği yönünde uyarılar geldi. İran Silahlı Kuvvetleri’ne bağlı bir yetkili, ABD ile gerilimin yeniden tırmanmasının 'muhtemel' olduğunu belirterek, ordunun her türlü senaryoya hazır olduğunu vurguladı.
İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi ise “Top artık Washington’un sahasında. Ya diplomasi ya da çatışma yolunu seçecekler” dedi.
GERİLİM DEVAM EDİYOR
İsrail ve ABD’nin İran’a yönelik saldırıları ve Tahran’ın buna karşılık verdiği operasyonların ardından, 8 Nisan’dan bu yana ateşkes yürürlükte bulunuyor. Ancak taraflar arasındaki görüş ayrılıkları sürerken, ABD’nin İran limanlarına yönelik deniz ablukası ve İran’ın Hürmüz Boğazı’nı fiilen kapalı tutması krizin çözümünü zorlaştırıyor.
Diplomatik temaslar Pakistan aracılığıyla devam ederken, sahadaki gerilim ve karşılıklı güvensizlik, sürecin belirsizliğini korumasına neden oluyor.
