İlkbahar bazen bir kuş sesiyle, bazen uzayan gün ışığıyla, bazen de ansızın bir rengin kente düşmesiyle gelir.
Kırmızı, sarı, pembe, mor…
Nisan ayında İstanbul’daysanız bu renkler kimi zaman parklarda, bahçelerde, yol kenarlarında bir araya gelen laleler aracılığıyla kentin ritmini bir anlığına yavaşlatır. Onların yanından geçerken istemsizce dönüp bir daha bakmak istersiniz.
Öte yandan lale, uzun bir kültürel bellek taşıyıcısıdır da.
Yabani lale türlerinin önemli bir bölümü Orta Asya kökenlidir. Bu çiçek, yüzyıllar içinde İran ve Osmanlı bahçe kültüründe özel bir yer edinmiş; Osmanlı dünyasında özellikle 15. ve 16. yüzyıllarda saray bahçelerinin ve görsel kültürün güçlü simgelerinden birine dönüşmüştür.
Çinilerde, kumaşlarda, tezhiplerde, bahçe tasarımlarında ve saray estetiğinde yüzyıllar boyunca kendine yer bulmuştur. Bu yüzden nisan geldiğinde laleye bakmak, sırf baharı fark etmek değil; geçmişten bugüne taşınan bir estetik duyguyu da hatırlamaktır.
DOĞANIN DİLİNİ ÖĞRENMEK
Kent yaşamında mevsim duygusunu giderek daha az hissediyoruz. Kapalı mekânların konforu, dijital ekranların sürekliliği, hızın ve yetişme halinin baskısı, insanı takvimden bile koparabiliyor. Oysa doğa dışarıda sessizce kendi takvimini işletmeyi sürdürüyor. Ağaçlar tomurcuklanıyor, kuşların sesi değişiyor, hava başka kokuyor, toprak başka bir dil konuşuyor.
Lale, bu değişimin kent içindeki en görünür çevirmenlerinden biri gibi. Onu görmek, aslında mevsimi fark etmek demek. Mevsimi fark etmek ise yaşama biraz daha yavaş, biraz daha dikkatli ve biraz daha ilişkili bakabilmek demek.
Belki de bu yüzden lale sırf göze değil, ruha da dokunuyor. Çünkü insana doğadaki açılma ve kapanma hareketini anımsatıyor. Her şeyin aynı yoğunlukta, aynı hızda, aynı biçimde sürmesi gerekmiyor. Bazen görünür olmanın, bazen geri çekilmenin, bazen açmanın, bazen beklemenin zamanı var. Lalenin kısa ama etkileyici varlığı, bu anlamda bir tür mevsim bilgeliği taşıyor. Gösterişli ama bağırmayan, kırılganlığını saklamayan bir hatırlatma gibi.
Lalenin sürdürülebilirlik açısından düşündürdüğü şey de burada başlıyor bence. Sürdürülebilirlik yalnızca teknoloji, yatırım, enerji dönüşümü veya karbon hesaplarıyla ilgili değil. Aynı zamanda dikkat kültürüyle de ilgili. Ne zaman açtığını fark etmediğimiz bir çiçeği korumamız da zor. Doğanın ritmine yabancılaştıkça, onu yalnızca arka plan gibi görmeye başlıyoruz. Oysa yaşam, tam da o görmediimiz yerde sürüyor. Laleye bakmak, belki çok küçük bir eylem gibi görünebilir. Ama bazen küçük bir dikkat, büyük bir ilişkinin başlangıcıdır.
SEMPER AUGUSTUS: BİR LALENİN EFSANESİ
Lale, Avrupa’ya Osmanlı coğrafyasından taşındıktan sonra 17. yüzyılda özellikle Hollanda’da büyük bir tutkuya dönüştü. “Tulip Mania” olarak anılan dönemde, nadir lale soğanları çok yüksek fiyatlarla el değiştirdi. Bunların en ünlüsü ise kırmızı-beyaz desenleriyle dikkat çeken Semper Augustus oldu.
Bu lale, bir dönemin en gözde ve en pahalı çiçeklerinden biri olarak hafızalarda kaldı. Bir süre sonra lale soğanları yalnızca estetik bir tutkunun değil, bugün çoğu zaman tarihin en erken spekülatif piyasa örneklerinden biri olarak anılan bir çılgınlığın da merkezine yerleşti.
Onu bu kadar özel kılan renk kırılmaları ise sonradan “tulip breaking virus” olarak tanımlanan virüsten kaynaklanıyordu. Ne var ki aynı virüs, soğanı kuşaktan kuşağa zayıflatarak çoğalmasını güçleştirdi. Bu nedenle Semper Augustus’un hattı zamanla ortadan kalktı. Bugün artık var olmayan bu lale güzelliğin, arzunun ve geçiciliğin aynı bedende buluştuğu bir simge olarak biliniyor.
Benim için de ayrı bir çağrışımı var. St. Petersburg’daki Ermitaj Müzesi’nde, Rembrandt’ın eşi Saskia van Uylenburgh’u bahar ve çiçek tanrıçası Flora olarak resmettiği tabloya bakarken başındaki çiçeklerden birinin Semper Augustus’la ilişkilendirildiğini ailemden dinlediğim hikâyeyle öğrenmiştim. O günden beridir lale benim için yalnızca güzel bir çiçek değil sanatın, tarihin ve kişisel belleğin iç içe geçtiği bir simgeye dönüştü.
