New York'un önde gelen galerilerinde bu aralar sıra dışı bir motif göze çarpıyor: Ağaçlar. Geçtiğimiz hafta ArtNews’ta okuduğum bir makalede yazar Alex Greenberger, bu sezonun sergilerini birbirine bağlayan ortak noktaya dikkat çekiyor. Alexis Rockman'dan Santiago Yahuarcani'ye kadar farklı coğrafyalardan sanatçılar, ağaçları merkeze alıyor. Bu kadim figür iklim krizinin gölgesinde, kutsal ritüellerden yerli halkların direniş hikâyelerine uzanan geniş bir yelpazede ele alınıyor.
Aslında sanatta ağaçlarla kurulan bu ilişki çok eskilere uzanıyor. Mağara resimlerinden günümüze, bazen manzaranın bir parçası, bazen de sembolik bir unsur olarak karşımıza çıkıyor. Bazı sanatçılar için ağaç ne yalnızca bir motif ne de basit bir biçim. Bazen anlam yaratma çabası bazen direniş aracı olarak karşımıza çıkıyor.
TEMSİLDEN TANIKLIĞA
Bu dönüşümü anlamak için ağacın sanattaki rolünün nasıl evrildiğine bakmak gerekiyor. Yüzyıllar boyunca ağaç peyzaj resimlerinde derinlik katmak, bir sahneyi çerçevelemek veya simgesel anlam yüklemek için kullanıldı. Hayat ağacı, bilgi ağacı, iyilik ve kötülük ağacı gibi farklı metaforlar üretiyordu. Ağaç resmin içinde olsa da asıl konu hiçbir zaman o değildi.
Rönesans dönemi boyunca ağaçlar genellikle arka planda, manzaranın bir öğesi olarak yer aldı. Leonardo da Vinci ağaçları gözlemliyor, dallarının matematiksel oranlarını not ediyordu. Onun için ağaç doğanın düzeninin, evrensel yasaların bir yansımasıydı.
18. yüzyılda başlayan romantik dönemde ise ağaç, doğanın gücü ve insanın onun karşısındaki küçüklüğü üzerinden daha yüce duyguları temsil etmeye başladı. Caspar David Friedrich'in yalnız çamları, insanın doğa karşısındaki hayranlığını ve çaresizliğini simgeliyordu. Ağaçlar artık bilimsel gözlemin nesnesi olmaktan çıkıp yüce bir duygunun, Tanrı'nın görkeminin temsilcisi haline geldi.
20. yüzyılda ağaca bakış tamamen değişti. İzlenimciler onu ışık ve renk deneyleri için kullanırken ekspresyonistler iç dünyalarının aynası yaptı. Çarpık dallar ve kasvetli gölgeler, ressamın duygularını yansıtıyordu. Mondrian ağacı geometrik çizgilere indirgedi, Klee ise doğayı bir sistem gibi ele aldı. Yüzyıl ilerledikçe ağaç, soyut sanatın temel gereçlerinden biri oldu.
1960'lardan itibaren büyüyen ekolojik bilinçle birlikte ağaç, estetik bir nesne olmaktan çıkıp politik bir sembole dönüştü. Çevre hareketlerinin yükselişiyle sanatçılar ağacı sadece resmetmekle kalmadı, onunla doğrudan eylem yaptı. Joseph Beuys'un 1982 tarihli "7000 Oaks" projesi bunun en radikal örneği. Sanatçı, Documenta 7 kapsamında Kassel'e 7000 meşe ağacı dikerek sanatı bir çevre eylemine çevirdi.
Ancak 2000'lerle birlikte bu eylemci dil yerini daha eleştirel bir tanıklığa bıraktı. Çinli sanatçı Ai Weiwei'nin 2009-2010 yıllarında hazırladığı “Tree” (Ağaç) serisi bu dönüşümün önemli bir simgesi. Çinli sanatçı, Güney Çin'den toplanan ölü ağaç parçalarını Pekin’deki atölyesinde yeniden bir araya getirerek dev ağaç heykelleri oluşturdu. Her parça, hızlı kentleşmenin ve kültürel mirasın yok oluşunun birer sembolü oldu.
İKLİM KRİZİNİN GÖRSEL DİLİ
Bugün sanat dünyasında gözlemlediğimiz ağaç patlaması, bu tarihsel gelişimin son halkası. Eski dönemlerde ağaçlar doğanın estetik güzelliklerinin, biçimlerinin mükemmelliğinin birer temsilcisiyken şimdi iklim krizinin simgesi olarak öne çıkıyorlar. Arka plan olmaktan çıkan ağaç, tekrar merkeze yerleşiyor ama bu sefer bir uyarı, bir hatırlatma olarak. Bu yeni görsel dilde çoğu zaman varlığıyla değil, yokluğuyla konuşuyor.
İklim değişikliği hakkında bilimsel raporlar okunduğunda, sayılar çoğu zaman anlamsız gelir: Milyonlarca hektar orman, milyarlarca ton karbon, yüzlerce tür. Ama bir sanatçının gözünden, o belirli ormandaki o belirli ağacın hikâyesi, krizi somutlaştırıyor. Belki de bu yüzden New York galerilerindeki ağaçlar bu kadar çarpıcı. Bu yeni görsel dilde ağaç, çoğu zaman varlığıyla değil, kaybıyla veya yokluğuyla konuşuyor.
