Dünya ekonomisi yeni bir sanayi dönemine girerken ABD, Çin ve Avrupa Birliği kamucu sanayi politikalarına, teknoloji sübvansiyonlarına ve yerli üretim zorunluluklarına yöneliyor. Türkiye ise uzun süredir piyasa merkezli, ithalata dayalı ve parçalı bir sanayi anlayışıyla yol alıyor. Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB) tarafından hazırlanan Sanayi Kongresi 2025 Sonuç Bildirgesi, bu tercihin artık yapısal bir krize dönüştüğünü vurguluyor.
Rapora göre imalat sanayiinin milli gelir içindeki payı uzun süredir geriliyor. Büyüme; üretim yerine inşaat, tüketim ve finansal genişleme üzerinden sağlanıyor. Bu durum düşük katma değer, dış şoklara kırılganlık ve üretken olmayan bir ekonomik yapı anlamına geliyor. TMMOB, Türkiye’nin küresel kırılmalar döneminde yanlış tercihler ve derin bağımlılıklar nedeniyle riskli bir sürece sürüklendiğini belirtiyor.
SAVUNMA SANAYİSİ TARTIŞMASI
Savunma sanayisindeki yatırımlara rağmen kritik bileşenlerde dışa bağımlılığın sürdüğü, teknolojik birikimin sivil sanayiye yeterince yayılmadığı kaydediliyor. Bildirgede, savunma sanayisinin planlı ve kamucu bir çerçeveye oturtulmadan sürdürülebilir kalkınma yaratamayacağı görüşü dile getiriliyor. Türkiye ihracatının büyük kısmı hâlâ düşük ve orta-düşük teknoloji ürünlerinden oluşuyor. Yüksek teknoloji ürünlerinin payı yüzde 3-4 bandında. Bu yapı, rekabetin teknolojiyle değil, ucuz emekle sağlanmasına yol açıyor; verimlilik artışı sınırlı kalıyor, ücretler baskılanıyor. Türkiye’nin küresel değer zincirlerinde tasarımcı değil, montajcı konumda kaldığı vurgulanıyor.
Elektronikten makineye, kimyadan enerjiye kadar birçok alanda üretim ithal ara mallarına bağlı. Döviz kurundaki dalgalanmalar doğrudan sanayi krizine dönüşüyor, cari açık kalıcılaşıyor ve planlama zayıflıyor.
MÜHENDİSLİK VE EMEK KRİZİ
TMMOB’ye göre sanayideki gerilemenin temel nedenlerinden biri kamunun üretimden ve planlamadan çekilmesi. Özelleştirmelerle birlikte SEKA, Sümerbank, Etibank, PETKİM, TEKEL, TÜPRAŞ ve Erdemir gibi kuruluşların elden çıkarılması; yerli ara malı üretimi ve teknoloji birikimini zayıflattı. Kamu yatırımları üretim yerine inşaat ve altyapıya yöneldi. “Kamu, sanayide yönlendirici ve üretici olmaktan çıkarılmıştır” değerlendirmesi yapılıyor. Makina Mühendisleri Odası’nın 2025 araştırmasına göre mühendis ücretleri reel olarak geriliyor, güvencesiz çalışma yaygınlaşıyor, genç mühendis işsizliği ve beyin göçü artıyor. Kadın mühendisler eşitsizlikle karşı karşıya. Bu durumun yalnızca sosyal değil, teknolojik kapasite açısından da ciddi bir aşınma yarattığı belirtiliyor.
ÇIKIŞ KAMUCU POLİTİKAYLA MÜMKÜN
TMMOB, piyasa merkezli yaklaşımın terk edilmesini ve kamucu, planlı bir sanayi stratejisinin benimsenmesini öneriyor. Beş yıllık kalkınma planlarının bağlayıcı hale getirilmesi; sendikalar, meslek odaları ve üniversitelerin sürece katılması isteniyor.
Stratejik sektörlerde kamu mülkiyetinin güçlendirilmesi, özelleştirmelerin durdurulması, kamu işletmelerinin toplumsal fayda ve teknolojik gelişim hedefiyle yeniden yapılandırılması öneriliyor. Açık bilim ve açık inovasyon politikaları, üniversite–sanayi–kamu işbirliğinin toplumsal ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden tanımlanması çağrısı yapılıyor. Sanayileşmenin güvenceli istihdam yaratması, ekolojik sınırları gözetmesi ve yeşil dönüşümün yerli teknoloji üretimi için fırsat olarak değerlendirilmesi gerektiği vurgulanıyor.
Bildirgede, kapsamlı bir sanayi dönüşümünün ancak demokratik, bilimsel ve toplumcu bir siyasal iradeyle mümkün olacağı ifade ediliyor. TMMOB’ye göre Türkiye’nin önünde iki yol var: üretimden uzaklaşan kırılgan bir ekonomi ya da planlı ve bağımsız bir sanayi hamlesi.
