Modern dünya, insan biyolojisinin en temel eğilimlerinden birini besliyor: Enerjiyi korumak için kolay olanı seçmek ve zihinsel kısa yolları kullanmak. Akıllı telefonlar, navigasyon cihazları ve hayatı kolaylaştıran teknolojiler bu yeteneğimizi zirveye çıkarsa da sinsi bir tehlikeyi beraberinde getiriyor. Yapılan son araştırmalar, zihinsel çabanın azalmasının insan sağlığına ve yaşam süresine doğrudan zarar verdiğini gösteriyor.
Dünya genelinde yaşam süresi uzarken, ne yazık ki "sağlıklı geçirilen yıl sayısı" hızla azalıyor. Ancak Edinburgh Heriot-Watt Üniversitesi'nden psikolog Alan Gow ve University College London'dan nörolog Dennis Chan gibi uzmanlara göre, beynimizi korumak ve yaşlanmayı yavaşlatmak bizim elimizde. Günlük hayatımızda yapacağımız küçük, kademeli ve zihni zorlayan değişikliklerle beyinde güçlü bir "bilişsel rezerv" oluşturabiliriz.
İşte nörologlar ve psikologlar tarafından önerilen, Alzheimer ve demans riskini kökten azaltan en etkili 3 yöntem:
1. YÖN BULMA (MEKANSAL NAVİGASYON): GPS'İ KAPATIN
Yaşlanmayla gelen zihinsel gerilemeye karşı korunmanın en etkili yolu, beynin yön bulma merkezi olan hipokampüsü çalıştırmaktır. Erken Alzheimer teşhisi uzmanı Profesör Dennis Chan, hastaların ilk belirti olarak sıklıkla kaybolduğunu ve bu bölgenin hastalık belirtilerinden yıllar önce hasar görmeye başladığını belirtiyor.
Taksi Şoförleri Örneği: Araştırmalar, harita ve navigasyon kullanmadan şehrin binlerce sokağını hafızasında tutan taksi şoförlerinin hipokampüslerinin diğer meslek gruplarına kıyasla çok daha büyük olduğunu ve Alzheimer'a bağlı ölüm oranlarının bu grupta en düşük seviyede kaldığını gösteriyor.
Ne Yapmalı?: Telefonunuzdaki harita uygulamalarını (GPS) kapatarak sadece hafızanızla yön bulmaya çalışın. Orienteering (yön bulma) gibi sporlar yapmak, sanal gerçeklik tabanlı yön bulma oyunları oynamak veya çocuklarla yapı blokları (lego) tasarlamak hipokampüs hacminin küçülmesini engelliyor.
2. SOSYAL ANLAMDA AKTİF KALMAK: TARTIŞIN VE FİKİR ALIŞVERİŞİ YAPIN
Yalnızlık ve sosyal izolasyon, beyin sağlığının en büyük düşmanları arasında yer alıyor. Yapılan büyük çaplı gözlemsel çalışmalar, orta ve ileri yaşlarda sosyal anlamda aktif bir hayat sürenlerin demans riskinin yüzde 30 ila 50 oranında daha düşük olduğunu kanıtladı. Sosyal bağları zayıf olan kişilerin, aktif olanlara kıyasla 5 yıl daha erken demans geliştirdiği tespit edildi.
Nöron Koruyucu Konuşmalar: Epidemiyolog Pamela Almeida-Meza, başkalarıyla iletişim kurduğumuzda dilden hafızaya, ileriye dönük planlamadan empatiye kadar beynin birçok bölgesinin aynı anda çalıştığını söylüyor.
Stres Faktörü: Sosyal bağlantılar, kronik stresi azaltıyor. Kronik stresin ise hipokampüsteki nöron kaybının en büyük tetikleyicisi olduğu biliniyor. Bir arkadaşınızla derin bir konuda fikir alışverişi yapmak, beyin için eşsiz bir koruyucu kalkan yaratıyor.
3. YAŞAM BOYU ÖĞRENME: BEYNİN ESNEKLİK GÜCÜ (NÖROPLASTİSİTE)
Sağlıklı yaşlanmanın en net göstergelerinden biri, eğitim ve zihinsel faaliyetlerle geçirilen süredir. Beynimiz yeniliklerle ve zorluklarla karşılaştıkça gelişiyor. Öğrenme süreci sadece yeni nöronlar oluşturmakla kalmıyor, mevcut sinir hücreleri arasındaki bağları (sinapsları) da güçlendiriyor. Beynin bu uyum sağlama yeteneğine nöroplastisite deniyor.
Eğitim Puanı Önemsiz: Çocukluğunda zeka testlerinde düşük puanlar alan kişilerin bile, ilerleyen yaşlarda zenginleştirici faaliyetlerde bulunarak bilişsel rezervlerini artırdıkları ve hafıza gerilemesini durdurdukları görüldü.
Rutinleri Kırın: Yaşlandıkça hayatın daha rutin hale gelmesi öğrenme fırsatlarını azaltıyor. Bu döngüyü kırmak için yeni bir yürüyüş güzergahı denemek, bahçıvanlıkla uğraşmak, bir kitap kulübüne katılmak veya zorlayıcı edebi eserler okumak beynin direncini en üst seviyeye çıkarıyor.
