Frida Kahlo’nun 1944 tarihli “Kırık Sütun” tablosu, acıyı güzelleştirmeden görünür kılar. Çiviler, korse ve parçalanmış sütun arasında Frida ne kahramanlık anlatır ne de teselli arar, yalnızca yarasına gerçekten bakmamızı ister.
Tabloda gözümüzün kaçabileceği güvenli bir yer yoktur. Gövdesini ikiye ayıran yarık, omurgasının yerindeki parçalanmış sütun, tenine saplanan çiviler… Bütün bunların ortasında Frida doğrudan bize bakar. Yanaklarından yaşlar iner ama yüzünde yardım isteyen bir ifade yoktur. Acısını saklamadığı gibi onu seyirlik bir gösteriye de dönüştürmez.
Bedenini sıkı bir ortopedik korse sarar. Göğsünden karnına kadar açılmış derinin içinde, omurga yerine çatlamış İyon düzeninde bir sütun vardır. İnsan bedenini ayakta tutması gereken yapı kırılmıştır. Arkadaki toprak da aynı biçimde yarılır. Ne bir ev görünür ne de gölge verecek bir ağaç. Ufuk açıktır ama gidilecek bir yer yoktur. Frida kendi bedenini manzaraya, manzarayı da yaralı bir bedene dönüştürür.
DÖNÜM NOKTASI
Bu görüntünün gerisindeki tarih 17 Eylül 1925’e uzanır. Frida 18 yaşındadır ve doktor olmayı düşünmektedir. Alejandro Gómez Arias’la bindiği otobüsün tramvayla çarpışması sonucu omurgası, leğen kemiği ve bacağı ciddi biçimde zarar görür. Bir ay hastanede kalır, ardından aylarca yatağa bağlı yaşar.
Annesi yatağının üzerine, uzandığı yerden kendisini görebileceği bir ayna yerleştirir. Ailesi de yatarak çalışabileceği özel bir şövale hazırlatır. Dışarı çıkamadığı günlerde karşısında en çok kendi yüzü vardır. Otoportrelerinin çokluğu bazen kendine hayranlıkla açıklanır. Oysa ayna onun için bir süslenme aracı değil, dışarıya açılan dar bir penceredir.
Doktorların raporlara, röntgenlere ve ameliyatlara böldüğü bedeni, resimde yeniden kendi anlatısının içine alır. “Kırık Sütun”’da çevre geri çekilir, beden ortada kalır.
Tablo yapıldığında kazanın üzerinden 19 yıl geçmiştir. Ağrı artık gündelik yaşamın düzenidir. Hareket kabiliyeti kısıtlandıkça farklı korseler kullanır.
Casa Azul’da korunan alçı korselerden birinin üzerinde de çatlamış bir İyon sütunu vardır. Frida bedenine takılan tıbbi nesneyi kendi işaretleriyle değiştirir. Doktorun verdiği araç, onun elinde kişisel anlatısının parçasına dönüşür.
Tablodaki çiviler yüzüne, göğsüne, kollarına ve bacaklarına dağılmıştır. Kalbine yakın duran büyük çivi duygusal yaraları düşündürse de resmi yalnızca Diego Rivera’yla yaşadığı çalkantılı ilişkiye bağlamak eksik kalır. Çünkü Frida’nın acısı hem fizikseldir hem ruhsal; çoğu zaman birinin nerede bitip ötekinin nerede başladığını ayırmak mümkün değildir.
Belki de resmin en rahatsız edici yanı budur. Acının karşısında alıştığımız jestleri göremeyiz. Frida dimdik durur. Fakat bu duruşu yalnızca “güç” sözcüğüyle açıklamak da resmi küçültür. Çünkü korse olmadan ayakta kalamayacağını bize zaten göstermektedir. Dimdik görünürken aynı anda parçalanmaktadır.
ACIYA BAKIŞ
Frida Kahlo için sık sık “Acısını sanata dönüştürdü” denir. Güzel duyulan bu cümle, farkında olmadan acıyı da güzelleştirir. Sanki çekilen her acı insanı daha güçlü yapmak zorundaymış gibi.
Oysa ağrı öğretici olmak zorunda değildir. Bazen yalnızca can yakar. Günlük yalamı daraltır. Nasıl oturacağınızı, nasıl yürüyeceğinizi, gece hangi yana dönebileceğinizi belirler. Görünmeyen ağrıysa sürekli açıklama ister: “Dün daha iyi görünüyordun”, “Biraz dinlenirsen geçer” veya “Artık alışmış olmalısın.”
Frida’nın resmi buna bir kahramanlık hikâyesiyle yanıt vermez. Yalnızca yaranın görünmesini sağlar.
Bu nedenle onu “güçlü kadın” kalıbına kapatmak da resmi eksiltir. Frida kırılmadığı için değil, kırılmış bedeniyle çalışmayı, sevmeyi ve yaşamayı sürdürdüğü için insandır. Onu yalnızca dayanıklılığın simgesine çevirdiğimizde resimdeki kırılganlığı yeniden görünmez hâle getiririz.
Resim onu iyileştirmemiştir. Sütunu birleştirmemiş, çivileri çıkarmamıştır. Yaptığı şey daha yalındır: Yaralı bedeninin nasıl görüleceğine kendisi karar verir.
“Belki Frida”nın bugün hâlâ bu kadar yakınımızda durmasının nedeni de budur. Onun resimlerinde tamamlanmış iyileşmeler yoktur. Bazı yaralar kapanmaz, bazı ağrılar insanın yanında yaşlanır.
“Kırık Sütun” karşısında kalan duygu zafer değildir. İnsan bazen bütünüyle iyileşmez. Yarasını yanında taşır; ona göre oturur, yürür, çalışır ve hayatını yeniden düzenler.
Frida’nın gözlerinde nasıl dayandığına ilişkin bir açıklama yoktur. Orada, yaşamayı sürdüren yaralı bir bedenin çıplak gerçeği vardır ve belki tablodan uzaklaşırken insanı en çok o bakış takip eder:
“Bana acımayın” demez. “Beni güçlü bulun” da demez. Sadece bakmamızı ister. Gerçekten bakmamızı.
