Bir müzeye adım atmak, çoğu zaman farkına varmadan verilmiş bir kararı kabul etmektir.
Hangi hikâyelerin anlatılacağına, hangi nesnelerin korunacağına, kimin geçmişinin görünür olacağına ilişkin yöneticiler tarafından oluşturulan bir kurgunun içine girersiniz. Bugün bu kararları iyi verenler ziyaretçi sayılarını etkilemenin yanı sıra prestijli ödüllerin de önünü açıyor.
Son yıllarda müze ödüllerinin sayısı da etkisi de büyüyor. Bunun nedeni açık: Müzeler toplumsal tartışmaların merkezinde duran, toplumsal etki yaratma potansiyeli yüksek kurumlar.
Bir eserin nerede sergileneceği kimi zaman diplomatik gerilim bile yaratıyor. Bir müze bulunduğu kentin kimliğini yeniden betimleyebiliyor. Böyle bir denklemde “iyi müzecilik” tanımı da giderek daha önemli duruma geliyor.
KOLEKSİYON DEĞİL YAKLAŞIM ÖNEMLİ
Bu tartışmanın en güncel örneklerinden biri İngiltere’den... Bu yıl “Art Fund Museum of the Year” (Yılın Müzesi) için kısa listeye giren beş kurum olan Norwich Castle Museum & Art Gallery, The Fitzwilliam Museum (Cambridge), The Box (Plymouth), National Gallery (Londra) ve V&A East Storehouse yalnızca koleksiyonlarıyla değil, müzecilik yaklaşımlarıyla öne çıkıyor. Art Fund direktörü Jenny Waldman finalistlerin “olağanüstü yaratıcılık ve yenilik” sergilediğini vurguluyor.
2003’ten bu yana verilen bu ödül, kazanana 120 bin, finalistlerin her birine ise 20 bin Sterlin sağlıyor. Aday müzelerin toplumla kurduğu ilişki, sergileme cesareti ve erişilebilirliği belirleyici. Norwich Castle’ın “İngiltere’nin en erişilebilir kalesi” olma hedefiyle geçirdiği dönüşüm veya The Box’ın Plymouth’un kolektif hafızasıyla yüzleşmesine alan açması bu yaklaşımın somut örnekleri arasında.
Geçen yılın kazananı Beamish, County Durham’daki bir açık hava müzesiydi. Bu tercih bile merkez-periferi dengesinin değiştiğini gösteriyor.
RİSK ÖDÜLLENDİRİLİYOR
Avrupa’da sahne 1977’den beri “European Museum of the Year Award”a (Avrupa Yılın Müzesi Ödülü) ait. Ancak bu ödülü farklı kılan ise cesarete açtığı alan. EMYA kapsamında verilen Kenneth Hudson Award da toplumsal tabulara dokunan, zor ve rahatsız edici geçmişleri saklamadan anlatan müzeleri onurlandırıyor.
Sektörde bu ödülü ana ödülden daha değerli bulanların sayısı az değil. Çünkü “en iyiyi” seçmek başka, risk alabileni işaret etmek başka bir şey.
Bu kaymanın en görünür olduğu yerlerden biri Latin Amerika. Brezilya’daki Museu do Amanhã, iklim krizi ve gelecek senaryolarını merkeze alan yaklaşımıyla Leading Culture Destinations Awards’da (Öncü Kültür Rotaları Ödülleri) Güney ve Orta Amerika’nın yılın en iyi yeni müzesi seçildi. Müze, klasik anlamda geçmişi korumaktan çok geleceği tartışmaya açtığı için dikkat çekiyor.
Benzer biçimde Meksika’daki Museo Nacional de Antropología, yıllardır uluslararası müze ödüllerinde ve listelerinde üst sıralarda yer alarak yerli kültürleri merkezine alan anlatının da “evrensel kalite” olarak kabul gördüğünü kanıtlıyor. Bu örnekler, coğrafyanın da artık belirleyici olmadığını gösteriyor. Merkez dışında üretilen fikirler ödül sistemine yön veriyor.
ABD’DE FARKLI YÖNTEM
ABD’de ise sistem daha farklı işliyor. American Alliance of Museums (Amerikan Müzeler Birliği) tek bir “kazanan” ilan etmek yerine akreditasyon modelini benimsiyor.
Smithsonian’dan MoMA’ya kadar bini aşkın müze, belirli standartları karşıladığı için bu akreditasyonu taşıyor. Burada amaç birincilik değil, sürdürülebilir bir kalite ve güven duygusu yaratmak.
Bütün bu örnekler aynı noktaya çıkıyor: Müzenin tanımı değiştikçe ödülün ölçütleri de değişiyor. Bir zamanlar güçlü bir koleksiyon yeterliydi.
Bugün ise asıl soru şu: Bu koleksiyon kiminle konuşuyor, kimi dışarıda bırakıyor, hangi hikâyeleri anlatmaya cesaret ediyor?
