ÖZLEM YALIM
Tasarım ile ilgili meslekler içinde bulunduğumuz çağda en fazla dönüşüm yaşayanlar arasında.
Bizimki gibi herkesin her işe talip olduğu, işi uzmanlarına bırakamadığımız ve konu tasarım olunca herkesin söyleyecek bir sözü olduğu coğrafyalarda on yıllardır tasarımın sırf estetikle ilgili bir konu olmadığını, en az dört yıllık üniversite eğitimi sonrası yapılabilecek bir mesleki uzmanlık alanı olduğunu savunmak ile meşguldük.
Şimdi öyle bir çağdayız ki herhangi bir mesleki uzmanlık için üniversite eğitiminin gerekli olup olmadığı tartışılıyor!
Teknolojik gelişimler ile yüksek öğrenim programları uyumlanamıyor çünkü biri enstitüsel bir hantallığa diğeri ise rekabete dayalı bir hıza sahip. Konu tasarım olunca bu uçurum biraz daha hızlı büyüdü.
İŞLEVSELLİK VE ESTETİK
Bugün tasarım ve mimarlık dünyasında asıl odak işlevsel ve estetik çözümler üretmekten çok neyin nasıl üretildiğini, ne kadar sürdüğünü, nasıl sökülebildiğini, hangi veriyi taşıdığını ve hangi yaşam döngüsüne sahip olduğunu düşünmek ve bunların tümünü yapay zekâ başta olmak üzere çağdaş teknolojilerle geliştirip değişen dünyaya ayak uydurmak haline geldi.
Son dönemin uluslararası tasarım ortamına bakınca artık işimizin nesnelerle ilgili olmadığını görebiliyoruz. Malzeme inovasyonu, üretim süreçleri ve performans öne çıkıyor.
Bugün tasarımcılar yeni malzemeler öneriyor: Geri dönüştürülebilir alüminyum, atık kökenli yüzeyler, biyobazlı bileşikler, düşük karbonlu yapı malzemeleri sunabilenler öne çıkıyor.
Yapılar, mekânlar, eşyalar için yeniden kullanım senaryoları arasında karar veren bir tür stratejist görevi üstleniyorlar artık.
Bence en radikal dönüşüm tasarımın artık bitmiş bir ürün üretmekten çıkıp bir “malzeme ve süreç” analizi ve programı sunuyor olması. Bu küresel ölçekte değişen ticaretin, tedarik zincirlerinin ve üretim gerçeklerinin bir sonucu. Bir tasarımı ortaya çıkarırken artık onun tüm süreçlerini malzemelerini belgelemek durumundasınız.
Avrupa Birliği’nin bu yıldan itibaren geçerli olacak dijital ürün pasaportu (DPP) uygulaması ile bir ürünün yalnız biçimini değil içeriğini, dayanıklılığını, bakım bilgisini, çevresel etkisini ve hatta sökülebilirliğini de bu pasaport üzerinden okuyacağız.
Öncelikli olarak tekstil, elektronik, yapı malzemeleri, endüstriyel ve elektrikli araçlara yönelik piller gibi alanları etkileyecek bu değişim uluslararası ticareti ve gümrük işlemlerini kayıt altında daha sıkı denetlemeyi amaçlıyor.
Örneğin artık mobilya ve yapı bileşenleri gibi Türkiye ihracatını da direkt ilgilendiren bu sektörlerde kesin olarak işlev ve estetik ile birlikte bir tür yönetişim işi de başlıyor demek.
Tasarımcı yalnızca biçim veren değil, ürünün hafızasını kurgulayan kişi. Nasıl geçmişte kullanıcı deneyimi (UX) görevi tasarımla alakalı kişilere yüklendiyse artık bir de böyle bir alan açılıyor üretimlerle ilgili olarak.
YAPAY ZEKÂ KIRILMASI
Kuşkusuz en büyük kırılma yapay zekâ ve dijital araçlarla ilgili olarak yaşanıyor. Uzun süredir yalnızca bir görsel üretim aracı gibi algılanan AI, artık mesleğin göbeğine yerleşti. Konu artık yalnızca hızlı render almak değil performans senaryolarını sunmak, kurulan hikâye için farklı malzeme ve enerji seçeneklerini erken aşamada test etmek, olası hataları şantiyeye varmadan görmek.
Mimarlık ve tasarım ofislerinin yalnızca tasarım ve çizime dayalı işlerini değil, aynı zamnda istatistik ve analize dayalı işlerini de dönüştüren, hızlandıran bir araç yapay zekâ. Beraberinde getirdiği taklit, telif, veri güvenilirliği ve mesleki niteliğin aşınması gibi konuların bile hızla eskidiğini ve önemsizleştiğini düşünüyorum.
Dünya bir yandan yapay zekâ teknolojilerinin ardından sanki onu kovalarcasına ilgili mevzuatları ve etik çerçeveleri yetiştirmeye çalışıyor, diğer yandan bildiğimiz anlamda “özgünlük” kavramı sınıf atlıyor. Makinenin hâlâ emekleme aşamasında olduğunu ve en azından bize sunulan çerçevede “insan” yaratıcılığına erişemeyeceği gibi bir düşüncemiz var. Bu belki çok uzun devam etmeyecek bir süre ama işte bu sürede yaratıcılığın, özgünlüğün değer konumu değişti. Başka bir deyişle vasat, çoklu tasarım hizmetleri kolaylaşıp ucuzlarken nitelikli tasarım işlerinin değeri artacak.
Bütün bunların sonucunda tasarım mesleğinin yeniden tarif edildiği açık. Bir de tasarımın özünde olan eğilimlerin yönüne bakmak gerek. İnsanlar artık daha uzun yaşıyor, kendine daha iyi bakıyor. Çalışma düzenleri ve saatlerindeki küresel birlik ortadan kalktı. Çalışan tercihlerinde değişim var, verimlilik öncelikli hale geliyor, iklim sorunları hız kesmiyor, tüm toplumların duyarlılık noktaları keskinleşiyor.
İnsanlığın bu radikal dönüşümünde kaçınılmaz olarak ilgili yaşam biçimlerine eşlik edecek tasarımlar da değişim gösteriyor. Örneğin teknoloji egemen oldukça organik biçimlere yönelim oluyor, döngüsel ekonomi içselleştiriliyor, yaşayan malzemeler, sağlık ve iyi oluş odaklı mekân anlayışları gereksinime dönüşüyor. Bunların her biri geleceğin mimarlığını ve tasarımını konuşmak için ayrı başlıklar.
