Komplo teorileri, özellikle belirsizlik dönemlerinde hızla yayılabilen inanç sistemleri olarak dikkat çekiyor. Bu konuda yapılan akademik çalışmalar arasında en çok referans verilen araştırmalardan biri, Oxford Üniversitesi’nden psikolog Karen Douglas ve çalışma arkadaşlarının 2017 yılında yayımladığı “The Psychology of Conspiracy Theories” başlıklı makale.
DOUGLAS VE EKİBİNİN ARAŞTIRMASI NE SÖYLÜYOR?
Söz konusu çalışmaya göre komplo teorilerine inanma eğilimi üç temel psikolojik ihtiyaca dayanıyor:
Epistemik ihtiyaçlar: Dünyayı anlamlandırma ve belirsizliği azaltma isteği
Varoluşsal ihtiyaçlar: Kontrol kaybı ve tehdit algısını yönetme ihtiyacı
Sosyal ihtiyaçlar: Kimlik, aidiyet ve “biz ve onlar” ayrımı oluşturma eğilimi
Araştırma, insanların özellikle karmaşık ve kontrol edilemeyen olaylar karşısında alternatif açıklamalara yönelme eğiliminde olduğunu vurguluyor.
BELİRSİZLİK VE KONTROL DUYGUSU
Douglas ve ekibinin çalışmasına göre, bireyler kendilerini güçsüz veya belirsizlik içinde hissettiklerinde komplo teorilerine daha açık hale geliyor. Çünkü bu tür açıklamalar, rastlantısallık yerine “planlı bir düzen” olduğu hissini vererek psikolojik rahatlama sağlıyor.
SOSYAL KİMLİK VE GRUPLAR
Araştırma ayrıca komplo inançlarının sosyal kimliklerle de bağlantılı olduğunu gösteriyor. İnsanlar, ait oldukları grubu “bilgili” ya da “uyanık” olarak görme eğiliminde olabiliyor. Bu durum, komplo teorilerinin sosyal bağlamda da güçlenmesine neden oluyor.
