Venedik Bienali bu yıl, daha kapılarını açmadan büyük bir krize sürüklendi. Sanat dünyasının en prestijli buluşmalarından biri sayılan bienal, 61. edisyonunda ödül sistemini son anda değiştirmek zorunda kaldı. Ancak konu ödüllerin akıbeti ile sınırlı değil elbette. Alınan bu karar, bienalin işleyişindeki birçok dengeyi derinden sarsmış görünüyor.
JÜRİDEN İSRAİL VE RUSYA ÇIKIŞI
Açılışa yalnızca birkaç gün kala, bienalin beş kişilik uluslararası jürisi, Uluslararası Ceza Mahkemesi tarafından soruşturulan liderlerin ülkelerinin ödül değerlendirmesi dışında tutulacağını duyurdu. Açıklamada herhangi bir ülke adı geçmiyordu ancak bunun Rusya ve İsrail’i işaret ettiği açıktı. Jüri bu kararını insan hakları ve etik sorumluluk gerekçesiyle savundu. Ancak tartışmalar burada sona ermedi ve kurul birkaç gün içinde topluca istifa etti.
Bunun ardından bienal yönetimi beklenmedik bir kararla, geleneksel Altın Aslan ve Gümüş Aslan ödüllerini bu yıl askıya aldı. Yerlerine “Visitors’ Lions” yani Ziyaretçi Aslanları getirildi. Böylece “en iyi ulusal pavyon” ve “en iyi katılımcı”, uzman jüri yerine Arsenale ve Giardini’yi gezen ziyaretçilerin oylarıyla belirlenecek. Sonuçlar da açılışta değil, 22 Kasım’daki kapanış gününde açıklanacak.
İlk bakışta bu, kapsayıcı bir hamle gibi görünebilir, sanat dünyasının kapalı kapılar ardında verdiği bir kararın kamusal alana taşındığı söylenebilir. İtalya Başbakan Yardımcısı Matteo Salvini de değişikliği tam bu çerçeveye oturttu ve "daha demokratik" olarak nitelendirdi. Peki mesele gerçekten bu kadar basit mi?
POPÜLİST BİR KARAR
Yeni model, demokratik bir açılımdan çok sıkışmış bir yönetimin bulduğu pratik bir çıkış yolu gibi duruyor. Bienal yönetimi bir yandan jüriye saygı duyduğunu söyleyip kararını desteklerken diğer yandan bu kararın siyasi maliyetini sırtlanmaktan kaçındı. Ödül sistemi kâğıt üzerinde korunurken sorumluluk biletli ziyaretçiye devredildi.
BİENALİN BİTMEYEN İKİLEMİ
Bu kriz bir gecede ortaya çıkmadı. bienalin yıllardır taşıdığı gerilim bu yıl sonunda kırılma noktasına ulaştı. Venedik Bienali yıllardır kendisini sanatın özgürce konuştuğu, kültürlerin diyaloğa girdiği bir alan olarak sunuyor. Ancak aynı anda ulusal pavyon sistemiyle çalışıyor: Her ülke kendi binasında, kendi seçtiği sanatçılarla temsil ediliyor.
Dolayısıyla "sanatı siyasetten ayırma" iddiası, daha en baştan sorunlu. Rusya'nın 2022'den itibaren fiilen dışarıda kalması, 2024'te İsrail Pavyonu etrafında büyüyen protestolar ve bu yıl Rusya'nın geri dönüşüyle alevlenen kriz, bienalin uzun süredir bastırdığı bu yapısal çelişkiyi artık ertelenemez hâle getirdi.
Kriz yalnızca bununla da sınırlı kalmadı. Avrupa Komisyonu, Rusya'nın yeniden katılımına tepki olarak bienale sağladığı 2 milyon avroluk fonu askıya alma tehdidinde bulundu. İtalya Kültür Bakanlığı, Rusya Pavyonu hakkında bir inceleme başlattı. Aynı günlerde sanatçılar, küratörler ve aktivist ağlar İsrail ile Rusya'nın tamamen dışlanması için çağrı yaptı. Bienal ise geri adım atmadı ve İtalya tarafından tanınan devletlerin katılımını engelleme yetkisinin olmadığını açıkladı.
Venedik Bienali yıllar boyunca bu hesaplaşmayı ertelemeyi başarmıştı. Ne var ki bu yıl sistem kendi mantıksal sınırına çarptı. Bir tarafta insan hakları diliyle konuşan bir jüri, karşısında ulusal temsil modelini sürdürmek isteyen bir kurum, arada da ödülün meşruiyetini ziyaretçiye devreden geçici bir çözüm. Altın Aslan'ın bu yıl verilmemesi tam da bu yüzden basit bir program değişikliğinin çok ötesinde.
