MÖ 5. Yüzyılda Rodoslu bir sporcu, kalabalığın ortasında iki oğlunun omuzlarında stadyumu selamlıyor. Yaşlı, yorgun ama gururlu. İsmi: Diagoras.
O gün hem kendisi hem de iki oğlu Olimpiyat oyunlarında zafer kazanıyorlar. O, antik dünyanın en ünlü boksörlerinden biriydi. Dövüş sırasında asla eğilmez, geri adım atmaz, duruşundan taviz vermezdi.
Kalabalığın coşkuyla tezahurat yaptığı anda bir seyirci “Öl Diagoras, Olimpos’a da çıkamazsın” diye bağırdı. Onun artık ne kadar başarı kazanırsa kazansın Tanrılar’ın mabedi olan Olimposa kabul edilemeyeceğini anlatan bu sözler kulaklarına yankılanarak devam etti.
KUTSAL ÖLÜM
Diagoras zirvedeyken, herkesin gözleri önünde birden bire yere yığıldı. Yenilmez kabul edilen adam ölmüştü. Antik kaynaklar bunu bir zaferin zirvesinde gelen “kutsal ölüm” olarak anlatır. Ama bugün, aynı sahneye bilimsel bir mercekle bakıyoruz. Belki de o an bu mutluluğa ya da strese kalbi dayanamadı.
Aynı çağın başka bir hikâyesi, bu kez bir koşucunun adımlarıyla yazıldı. Pheidippides, Yunan ordusunun Persler’le yaptığı savaşta sırf asker değil aynı zamanda haberciydi. Marathon meydanında yaşanan çarpışmanın ardından Atina’ya kadar 40 kilometrelik yolu koşarak müjdeyi vermişti “Kazandık!”. Günümüz maraton koşusuna ismini ve mesafesini veren bu olay hafızalara kazınsa da Pheidippides oracıkta düşerek son nefesini vermişti.
Modern tıp, bu hikayelerin altını yavaş yavaş doldurmaya başladı. 1990’larda tanımlanan bir sendrom bu eski hikâyelere yeni bir anlam verdi: Takotsubo sendromu. Yoğun stres sonrası ortaya çıkan, kalbin geçici olarak zayıfladığı bir durum.
Bu vakalarda hastalar kalp krizi geçiriyor gibi görünür. Belirtiler tipiktir: Göğüs ağrısı, kalp grafisi değişiklikleri, enzim yükselmeleri… Ancak klasik kalp krizinden farklı olarak kalbi besleyen koroner damarlar açıktır. Yine de kalp çalışamaz hale gelmiştir.
KALP VE AHTOPOT
Bu sendromun ismi bile bir öykü taşır. Kalbin sol karıncığı kriz sırasında genişler ve dar bir boyunla aşağı doğru sarkar. Görüntü, Japon balıkçıların ahtapot yakalamak için kullandığı “takotsubo” adlı kaba benzer.
Bilmin burada şaşırtıcı bir gerçekle karşılaştığını söylemek mümkün. Duygular, yalnızca zihinde yaşanmaz hücrelerimize ve hormonlarımıza kadar hissedilir. Bir kayıp, bir ayrılık, bir travma ya da eşsiz bir mutluluk olduğu zaman beden buna yalnızca psikolojik değil, biyolojik bir yanıt verir.
HORMON FIRTINASI
Yoğun stres anında beden yüksek miktarda katekolamin (adrenalin) salgılar. Bu hormon fırtınası, kalp kası üzerinde geçici bir “toksik etki” yaratabilir. Sonuçta kalp kası kasılamaz hale gelir. Ama ilginç bir şekilde çoğu zaman iyileşir. Ancak bilimsel literatürde, eşini kaybeden kişilerde ilk yıl ölüm riskinin anlamlı şekilde arttığını gösteren çalışmalar da vardır. Yani “kalbi kırılmak” yalnızca bir deyim değil, ölçülebilir bir fizyolojik gerçekliktir.
Sanat ile tıp burada kesişir. Sanat, yüzyıllar boyunca insanın iç dünyasını kalp üzerinden anlatmıştır. Ortaçağ resimlerinde kalp çoğu zaman fiziksel olarak parçalanmış bir organ gibi çizilir. Rönesans tablolarında kalp, acının merkezi olarak temsil edilir. Çünkü insan, hissettiği şeyi tarif edemediğinde onu bir organa yükler. Tabii ki en çok da kalbe.
Tıp ise aynı hikâyeyi, sayılar ve görüntüler üzerinden yeniden yazar. Bir resimde kalbin parçalanması bir kalp ultrasonunda kalbin balonlaşmasıyla karşılık bulur.
Takotsubo sendromunun bir başka çarpıcı yönü daha vardır. Çoğunlukla menapoz sonrası kadınlarda görülür. Bu da bize şunu düşündürür: Kalp yalnızca bir pompa değil, aynı zamanda hormonal ve duygusal bir organdır.
Ancak unutulmamalı ki bu sendrom sadece üzüntüyle değil, aşırı sevinçle de tetiklenebilir. Evet, çok mutlu olmak bile kalbi “şaşırtabilir.”
Sonuçta bilim bize şunu söylüyor: Kalp, yalnızca kan dolaştıran bir organ değil, insan yaşamıınn biyolojik günlüğüdür. Her kayıp, her korku, her yoğun duygu kalpte bir iz bırakır.
Ama aynı bilim bir umut da verir: Günümüzde üzerinde bilimsel tartışmalar sürse de Takotsubo sendromu çoğu zaman geri dönüşümlüdür. Kalp, kırılabilir, ama iyileşebilir.
Belki de bu yüzden, yüzyıllardır aynı cümleyi kuruyoruz: “Kalbim kırıldı.” Artık biliyoruz ki bu sadece bir cümle değil, bazen kendi kendine konmuş bir tanıdır.
