Sağlıklı, hızlı ve ekonomik yemek pişirme vaadiyle son yıllarda küresel bir mutfak trendine dönüşen hava fritözleri, bu kez madalyonun diğer yüzüyle, yani barındırdığı biyolojik risklerle gündemde. Amerika Birleşik Devletleri başta olmak üzere dünya genelindeki hanelerin yüzde 60'ından fazlasında kullanılan bu popüler cihazların iç kaplama malzemeleri, tıp dünyası tarafından mercek altına alındı. Onkoloji ve halk sağlığı uzmanları, cihazların yapışmazlık özelliğini sağlayan kimyasal bileşenlerin, insan vücudunda ve doğada asla yok olmayan sinsi birer tehdit mekanizması oluşturduğunu tescilledi.
VÜCUTTA BİRİKEN SİNSİ TEHDİT: CDC VERİLERİNDE KORKUTAN SONUÇ
Hava fritözlerinin hazne kaplamalarında sıklıkla tercih edilen politetrafloroetilen (PTFE) içerikli yapışmaz yüzeyler, temel olarak PFAS (per- ve polifloroalkyl maddeler) adı verilen sentetik bir kimyasal ailesine dayanıyor. Tıp literatüründe biyolojik olarak parçalanma sürelerinin neredeyse imkansız olması sebebiyle "sonsuz kimyasallar" olarak adlandırılan bu maddeler, solunum veya gıda yoluyla vücuda girdiğinde organlarda kümülatif olarak birikmeye başlıyor.
Slovak Tıp Üniversitesi araştırmacılarının gerçekleştirdiği geniş kapsamlı klinik incelemeler, uzun süreli PFAS maruziyetinin doğrudan lipid bozuklukları, kronik yüksek tansiyon, tiroid hastalıkları ve kısırlık ile bağlantılı olduğunu ortaya koydu. Amerika Birleşik Devletleri Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) tarafından yürütülen ulusal sağlık taramalarında ise dehşet verici bir veriye ulaşıldı: ABD nüfusunun yüzde 95'inden fazlasının kanında saptanabilir düzeyde bu sonsuz kimyasallara rastlandı. Maddenin anne sütüne ve göbek kordonu kanına dahi geçebilmesi, yeni doğan bebeklerin ve fetüslerin gelişimsel toksisite riskiyle karşı karşıya olduğunu gösteriyor.
ÇİZİLEN HAZNELER KANSERE DAVETİYE ÇIKARIYOR
İngiltere merkezli meme kanseriyle mücadele örgütü Breast Cancer UK Araştırma Direktörü Dr. Hannah Moody, hava fritözlerinin fabrikasyon üretim hallerindeki riskin düşük olduğunu, ancak günlük kullanım hatalarının bu tabloyu tamamen tersine çevirdiğini belirtti. Moody, cihazların haznesinde metal çatal, kaşık kullanımı veya aşındırıcı sert süngerlerle yapılan temizlik neticesinde oluşan mikroskobik çiziklerin, sinsi salınımı başlatan ana unsur olduğunu vurguladı.
Klinik deneyler, yapışmaz pişirme kaplarının 250°C ve üzerindeki yüksek sıcaklıklara uzun süre maruz kalması halinde iç kimyasal yapısının bozularak gaz salınımı yapmaya başladığını gösteriyor. Bazı hava fritözlerinin en yüksek sıcaklık modlarında bu sınıra yaklaştığı bilinirken, Mount Sinai Icahn Tıp Fakültesi'nin yayımladığı dönüm noktası niteliğindeki kanser araştırması tehlikenin boyutunu somutlaştırdı. Bilim insanları, plazmadaki temel bir PFAS bileşiğinin her iki katına çıkışında tiroid kanseri teşhis oranının yüzde 56 oranında tırmandığını klinik olarak belgeledi. Bu kümülatif birikim, meme kanseri başta olmak üzere üreme sistemi tümörlerini de doğrudan tetikliyor.
"SERAMİK" ALTERNATİFLERDEKİ GRİ ALAN VE GÜVENLİ ÇÖZÜMLER
Sonsuz kimyasalların yarattığı bu küresel tehdit karşısında yasal otoriteler de harekete geçmeye başladı. Minnesota, PFAS kaplı yapışmaz mutfak ürünlerinin satışını tamamen yasaklayan ilk eyalet olurken; Colorado, Connecticut ve Rhode Island gibi bölgeler de benzer yasaklama takvimlerini devreye aldı. Sektördeki pek çok hava fritözü üreticisi, PTFE kaplamalardan vazgeçerek ürünlerini "PFAS içermez" ibaresiyle seramik alternatiflerle piyasaya sürmeye başladı.
Ancak Dr. Hannah Moody, seramik ürünlerde de üreticilerin yasal olarak içeriği açıklama zorunluluğunun bulunmadığı ticari bir "gri alan" olduğuna dikkat çekiyor. Seramik alternatiflerin yapışmazlık performansını korumak adına kullanılan bazı ara formüllerin, yüksek ısıda hasar gördüğünde siloksan ve titanyum dioksit gibi başka zararlı kimyasalları açığa çıkarma riski bulunuyor. Tıp otoriteleri, bu kimyasal yükü sıfırlamak ve mutfak ortamında tam biyogüvenlik sağlamak adına tüketicilere; yapısında hiçbir sentetik katkı maddesi barındırmayan paslanmaz çelik, dökme demir veya cam içerikli geleneksel pişirme kaplarına yönelmelerini, mevcut kaplamalı fritöz haznelerinde ise asla metal aparat kullanmamalarını önemle tavsiye ediyor.
