Cumhuriyet’in karanlığa karşı yaktığı en güçlü eğitim meşalelerinden biri; yaklaşık 90 yıl önce bugünlerde yanmaya başladı Anadolu’nun yoksul köylerinde.
O kandil yalnızca bir okulun ışığı değildi.
Bir köy çocuğunun kaderini değiştiren, toprağı bilgiyle buluşturan, emeği akılla birleştiren büyük bir aydınlanma hareketiydi.
Yalnızca öğretmen yetiştiren bir model değil; kendi eksiğini kendi gideren, kendi üretimini kendi yapan, kendi geleceğini kendi elleriyle kuran bir Cumhuriyet destanıydı Köy Enstitüleri.
Anadolu’nun sessizliğine yakılmış bir ışıktı.
O ışık yalnızca sınıfları değil, zihinleri aydınlattı.
Yalnızca öğretmen yetiştirmedi; üretmeyi bilen, düşünen, sorgulayan, ülkesine ait hisseden nesiller yetiştirdi.
Bir yanda edebiyat, tarih, matematik; diğer yanda tarla ziraati, bahçecilik, fidancılık, meyvecilik, bağcılık, sebzecilik, marangozluk, demircilik, yapıcılık, dikiş-biçki, dokumacılık…
Çocuklar sadece ders öğrenmiyordu.
Hayatı öğreniyordu.
Kendi sırasını yapan, kendi okulunun duvarını ören, kendi atölyesinde üretim yapan, kendi bahçesini eken, kendi meyvesini yetiştiren, hastalanan ağacı iyileştirmeyi öğrenen öğrenciler yetişiyordu.
Bazı enstitülerde balıkçılık yapılıyor, balık üretimi öğretiliyor; bazı yerlerde süt üretimi ve peynircilik geliştiriliyor; bazı atölyelerde kıyafet dikiliyor, günlük yaşamın ihtiyaçları yine okulun emeğiyle karşılanıyordu.
Yani orada yalnızca bilgi değil, kendi kendine yetebilme kültürü üretiliyordu.
İşte Köy Enstitülerinin asıl mucizesi buydu.
Bilgiyi emekle buluşturmak.
Aklı toprakla birleştirmek.
Eğitimi üretimin merkezine koymak.
Bugün dönüp kendimize sormamız gereken en temel soru tam da burada başlıyor:
Bu kadar bereketli topraklara sahip bir ülke olarak neden hâlâ kendi üretebileceğimiz pek çok şeyi yurt dışından ithal etmek zorunda kalıyoruz?
Toprağımızı işleyen bir ülke olmamıza rağmen, toprağın verimini artıran gübrede dış alıma bağımlı hâle gelmiş olmamız düşündürücüdür.
Daha da düşündürücü olan ise bu bereketli topraklarda yetişebilecek buğdayı çoğu zaman dışarıdan alıp işleyerek yeniden dünyaya satan bir ülke hâline gelmiş olmamızdır.
Oysa mesele yalnızca işlemek değil; kendi toprağımızda kendi hammaddemizi daha güçlü biçimde üretebilmektir.
Anadolu’nun taşı da toprağı da berekettir.
Sorun toprağın bereketinde değil, o bereketi yeniden nasıl örgütleyeceğimizdedir.
Köy Enstitüleri bize yalnızca öğretmen yetiştirmenin değil, bir ülkeyi ayağa kaldırmanın da yolunu göstermişti.
Çünkü o sistem, kendi eksiğini kendi gideren bir sistemdi.
Bir okul kendi masasını yapıyor, kendi giysisini dikiyor, kendi bahçesini ekiyor, kendi ağacını büyütüyor, kendi duvarını örüyor, kendi üretimini yine kendi emeğiyle sürdürebiliyordu.
Bir köy kendi öğretmenini yetiştiriyor, kendi çocuklarını kendi geleceğine hazırlıyordu.
Bugün belki de en çok kaybettiğimiz şey tam da bu ruhtur:
İmece.
Birlikte üretme.
Birlikte büyütme.
Birlikte ayağa kalkma.
Oysa bu ülkenin hâlâ kendi toprağında yetiştireceği çok şey var.
Sadece buğday değil.
Fikir.
Bilim.
Teknoloji.
Tarım.
Sanayi.
Eğitim.
Ve en önemlisi umut.
Köy Enstitüleri geçmişte kalmış romantik bir hatıra değildir.
O, bugün hâlâ önümüzde duran en güçlü kalkınma modellerinden biridir.
Çünkü bir ülkenin gerçek bağımsızlığı, yalnızca sınırlarını korumasıyla değil; kendi öğretmenini, kendi üretimini, kendi geleceğini inşa edebilmesiyle mümkündür.
17 Nisan sabahı Anadolu’da yeniden aradığımız ışık belki de tam olarak budur.
Kendi eksiğini kendi tamamlayan, kendi toprağından kendi geleceğini büyüten, yeniden imece ruhuyla ayağa kalkan bir Türkiye.
Ve belki de bugün kendimize sormamız gereken soru şudur:
Bir zamanlar karanlığı aydınlatan o ışığı, yeniden hangi köyde, hangi okulda, hangi çocukta yakacağız?
