Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın “Kültür Yolu” projesi artık yalnızca bir etkinlik takvimi değil; şehir şehir dolaşan, meydanlara sahneler kuran, konserlerle, sergilerle, söyleşilerle kendini gösteren büyük bir organizasyon ağı.
Amaç belli: Kültürü yaygınlaştırmak, şehirleri sanatla buluşturmak, yerel değerleri görünür kılmak ve kültür turizmini güçlendirmek. Kültürün büyük merkezlerin dışına taşması elbette değerlidir. Bir çocuk ilk kez bir sergiyle, konserle ya da tiyatroyla karşılaşıyorsa bunun kıymeti vardır.
Ama asıl soru burada başlıyor: Bu proje gerçekten bir “Kültür Yolu” mu, yoksa kültür adıyla düzenlenen büyük bir festival dolaşımı mı?
Çünkü yol dediğimiz şey birkaç günlük kalabalıktan, ışıklı sahnelerden ve dev afişlerden ibaret olamaz. Yol hafızadır, sürekliliktir; bir şehrin kendi geçmişiyle, insanıyla, sokaklarıyla, sanatçısıyla kurduğu bağdır. Bir kente birkaç günlüğüne sahne kurmak hareket yaratabilir; fakat hareket her zaman derinlik anlamına gelmez.
Kültür Yolu projesinin temel çelişkisi de burada duruyor. Adında “yol” var; ama uygulamada çoğu zaman “festival” öne çıkıyor. Oysa bir kültür yolu yalnızca ana meydanlardan ve konser alanlarından geçmez. Şehrin sahafına, bağımsız tiyatrosuna, küçük galerisine, yerel sanatçısına, unutulmuş sinemasına, eski fotoğrafçısına, ara sokakta direnen kültür mekânına da uğrar. Çünkü bir şehrin kültürü yalnızca kalabalığın toplandığı yerde değil, hafızanın biriktiği yerde yaşar.
Eğer proje şehirlerin kültürel damarlarını güçlendirmiyor, yalnızca merkezi bir programı dolaştırıyorsa, orada “Kültür Yolu”ndan çok gezici bir vitrin vardır. Vitrin elbette parlar. Ama kültür parıltıyla açıklanamaz. Bir kentin yüzüne ışık tutmakla ruhuna dokunmak aynı şey değildir.
Bu yüzden soru nettir: Festival bittiğinde şehirde ne kalıyor? Bir haftalık hareket mi, yoksa yıl boyunca sürecek bir kültür zemini mi?
Bir başka mesele de yerelin nasıl kullanıldığıdır. Bir şehir adına program hazırlanırken o şehrin sanatçılarına, üniversitelerine, konservatuvarlarına, yerel kültür insanlarına danışılıyor mu? Yoksa merkezde hazırlanan program, şehrin üzerine hazır bir paket gibi mi indiriliyor?
Trabzon bunun çarpıcı örneklerinden biridir. Ressamı, müzisyeni, yazarı, fotoğrafçısı, tiyatro insanı, akademisyeniyle sanat damarları güçlü bir şehirden söz ediyoruz. Üniversitelerinde sanat bölümleri, atölyeler, yerel sahneler ve yıllardır emek veren kültür insanları var. İlk soru şu olmalıdır: Bu birikim masaya çağrılıyor mu?
Bu soru yalnızca Trabzon için değil; Van’dan Diyarbakır’a, Ordu’dan Samsun’a kadar bütün şehirler için geçerli. Kültür Yolu gerçekten yerelden besleniyorsa anlamlıdır. Ama yerel yalnızca afişlerde, tanıtım metinlerinde, birkaç folklorik dokunuşta kalıyorsa, orada kültürden çok temsil sorunu vardır. Yereli programa eklemek başka, yerelle birlikte program kurmak başkadır. Birincisinde şehir dekor olur. İkincisinde şehir özne hâline gelir.
Meselenin bir başka boyutu da bütçedir. Kamusal kaynakla yapılan her işin hesabı kamuya açık olmalıdır. Kültür için para harcanmasına kimse itiraz etmez; hatta kültüre ayrılan payın artması gerekir. Fakat kültüre kaynak ayırmakla o kaynağın nasıl yönetildiğini açıklamak aynı şey değildir.
Hangi şehirde ne kadar harcandı? Hangi etkinliğe hangi bütçe ayrıldı? Giderler nasıl belirlendi? Yerel sanat kurumlarına ne kadar pay verildi? Büyük konserlerle kalıcı kültür altyapısı arasında nasıl bir denge kuruldu?
Bu sorular meşrudur. Çünkü ölçek büyüdükçe şeffaflık ihtiyacı da büyür. Asıl mesele yalnızca “Ne kadar harcandı?” sorusu değildir. Daha derin soru şudur: Bu para hangi kültür anlayışına harcandı?
Kültür, kalabalık toplama sanatı değildir. Bir toplumun hafızasını diri tutma çabasıdır. Bir kentin taşına, suyuna, insanına, acısına, neşesine ve direncine dokunabilme meselesidir. Kültür ile tanıtım, sanat ile organizasyon, kalabalık ile katılım aynı anlama gelmez.
Festival elbette olsun. Konser, sergi, tiyatro ve çocuk etkinliği de olsun. Ama bunlar bir kültür politikasının kendisi değil, ancak parçaları olabilir. Kültür politikası, alkış bitince de devam eden şeydir; ışıklar söndükten sonra şehirde kalan izdir.
Kültür yolu tabelayla yapılmaz. Bir şehrin hafızasına saygıyla, sanatçısına kulak vererek, yerel emeği görünür kılarak, harcanan her kuruşun hesabını açıklayarak yapılır. Etkinlik sayısıyla değil, bıraktığı kalıcı izlerle ölçülür.
Eğer amaç gerçekten kültürse, yolun kendisi de o kültür kadar açık, çoğulcu ve şeffaf olmalıdır. Şehirle bağ kurmayan, yerelin sesini duymayan, hafızayı dekor gibi kullanan her büyük organizasyon, ne kadar parlak görünürse görünsün, sonunda eksik kalır.
Çünkü kültür, kalabalık dağıldıktan sonra sınanır. Sahne sökülür, afişler iner, ışıklar söner. Geriye şehirde bir iz, bir temas, bir devam duygusu kalıyorsa o yol anlam kazanır. Kalmıyorsa, bütün o gösterinin adını doğru koymak gerekir: Kültür yolu değil, kültür adıyla kurulmuş büyük bir festival vitrini.
