Yapay zekâ (YZ), tıp uygulamasını ve halk sağlığı yönetimini kökten değiştirme gücüne sahip, kuşkusuz en güçlü devrimsel ve çağcıl araçlardan biri. Ancak, bu teknolojiyi salt teknik bir ilerleme olarak değil; sağlık hakkı, etik sorumluluk ve hukuk düzeni çerçevesinde irdelemek ve değerlendirmek zorundayız.
YZ’NİN SAĞLIĞA KATKILARI
- Tanı-erken tanı: Tıbbi görüntülemede (radyoloji, patoloji, dermatoloji) YZ algoritmaları, hekimin gözünden kaçabilecek mikroskobik bulguları yüksek doğrulukla saptayabiliyor.
- İlaç-biyolojik ürün geliştirme: Moleküler modelleme sayesinde, normalde yıllar süren ilaç keşif süreçleri, YZ ile aylar düzeyine indirilebildi.
- Halk sağlığı gözetimi: Salgın yapan (pandemik vd.) hastalıkların yayılım hızının modellenmesi ve erken uyarı sistemleri, YZ’nin halk sağlığıtoplum hekimliği disiplinine sunduğu en somut araçlardan.
ORTA VE UZUN ERİMLİ BEKLENTİLER
- Kişiselleştirilmiş tıp: Genetik yapı, yaşam biçimi ve çevresel verilerin YZ ile analizi sayesinde, “herkese standart tedavi” yerine, hastaya özgü, kişiselleştirilmiş tedavi protokolleri yerleşecektir.
- Sağlık sisteminde verimlilik: Sektörde kaynak planlaması, yatak doluluk oranları, tıbbi girişim süreçleri... YZ ile en iyi (optimal) yönetilerek sağlık hizmetine erişim engelleri, kamusal sorumlulukla azalacaktır.
TÜRKİYE’NİN DURUMU
Türkiye, dijital dönüşüm stratejisi ile sağlık verisi altyapısında (e-Nabız vb.) dünyada iyi konuma sahip. Ama;
- Eksiklik: Eldeki verilerin YZ eğitimi için “kullanılabilir” (güvenilirgüncel-standart) olması ve bu verilerin Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ile uyumlu işlenmesi konusunda hukuksal boşluklar var.
- Yeterlik: Donanım altyapımız iyi olsa da akademik ve sektörel işbirliği ile yerli algoritmalar üretme konusunda hala Ar-Ge yatırımlarına ve etik denetim kurullarının bu alanda uzmanlaşmasına gerek var.
RİSKLER VE YÖNETİM STRATEJİLERİ
- Algoritmik önyargı: YZ, eğitildiği verideki toplumsal eşitsizlikleri pekiştirebilir. “Algoritmik sorumluluk” ciddidir ve yasaletik çerçevesi belirlenmelidir. “Big data” epidemiyolojik araştırmalara açılmalıdır.
- Sorumluluk hukuku: Yanlış tanı-sağaltım durumunda sorumlu kimdir? Algoritmayı yazan yazılımcı mı, onaylayan kurum mu, yoksa karar verici hekim mi? Bir kez daha, yeni sorunsal “algoritmik sorumluluk”...
- Çözüm: “İnsan denetiminde YZ” (Human-in-the-loop) ilkesi temel alınmalı. Hekim, son karar verici konumunu korumalı. Hukukumuzda, “sağlıkta yz etiği”ne özel mevzuat düzenlemesi gerekli.
YZ’nin klinisyeni angarya işlerden kurtaracağı ve hekim-hasta ilişkisini insanileştireceği savunulmaktadır.
Veri işleme kapasitesinin hekimin duyusal ve bilişsel yetileriyle birleşmesinin, geleceğin tıbbı olacağı vurgulanıyor. Elektronik sağlık kayıtlarının YZ ile analizinin, hastaneye yatış ve ölüm risklerini kestirmede klasik istatistik yöntemlerden çok daha başarılı olduğu kanıtlanmıştır. Giderek daha çok birlikte yaşayacağız.
DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ’NÜN YAKLAŞIMI
DSÖ ilgili raporunda 6 temel ilke belirlemiştir:
1- İnsan özerkliğini korumak,
2- İnsan güvenliğini ve kamu yararını desteklemek,
3- Saydamlık ve açıklanabilirlik,
4- Sorumluluk (hesap verebilirlik),
5- Kapsayıcılık ve hakkaniyet,
6- Sürdürülebilir ve duyarlı YZ.
Lee ve ark. YZ modellerinin tıbbi karar süreçlerini nasıl değiştirdiğini ve yanlış bilgi üretme (hallüsinasyon) riskini ele alıyor. Makro ölçekte, sağlık hakkı ve sağlıkta eşitsizlikleri azaltacak bir eksen izlemeliyiz.
