Emperyalizm ve işbirlikçilerinin kötülüğüne karşı çağdaş bir toplum olma yolculuğumuzda şiirin ve romanın üstüne düşeni yaptığını örneklerle aktarmıştım. Öykü ve denemeyle sanatın resim, heykel, tiyatro, sinema, müzik alanlarının ne gerekiyorsa yaptığını gösteren yazarlarımızla, sanatçılarımızla kıvanç duyarak belleğimizi tazeleyelim:
ÖYKÜ VE DENEME
Refik Halit Karay, Mahmut Yesari, Sabahattin Ali, Sait Faik, M. Ş. Esendal, Samim Kocagöz, Haldun Taner, Oktay Akbal, Orhan Kemal, Muzaffer Buyrukçu, Zeyyat Selimoğlu, Bekir Yıldız, Tarık Dursun K., Leyla Erbil, Adnan Özyalçıner, Sevgi Soysal, Selim İleri, gülmece öyküleri yazanlar (Rıfat Ilgaz, Aziz Nesin, Muzaffer İzgü), Köy Enstitülü yazarlar (Talip Apaydın, Fakir Baykurt, Dursun Akçam, Ümit Kaftancıoğlu, Osman Şahin) ve daha yüzlerce öykücümüz öyküleriyle Aydınlanma ve çağdaşlaşma savaşımızın tuğlalarını döşedi.
Cumhuriyet Dönemi Denemeler Seçkisi’ni (Kültür Bakanlığı, 2002) hazırlarken birikimimizin görkemi karşısında selama durduğum deneme yazarlarımız Nurullah Ataç, Suut Kemal Yetkin, Orhan Burian, Sabahattin Eyuboğlu, Vedat Günyol, Halikarnas Balıkçısı, Cevdet Kudret, Tahir Alangu, Attilâ İlhan, M. Cevdet Anday, C. Atuf Kansu, Necati Cumalı, Oktay Akbal, Fethi Naci, Asım Bezirci, M. İlhan Erdost, Nermi Uygur, Salâh Birsel, Selahattin Hilav, Rauf Mutluay, Adnan Benk, Cemal Süreya, Tahsin Yücel, Berna Moran, Füsun Akatlı, Bertan Onaran, Atilla Özkırımlı, Akşit Göktürk, Emin Özdemir, Afşar Timuçin, Onat Kutlar ve daha yüzlerce değerimiz Cumhuriyet bayrağını gururla taşıyıp kendilerinden sonra gelen kuşaklara aktardı.
Edebiyatımızın bu kıvanç tablosunu 100. Yılında Cumhuriyet’in Yazını (Feridun Andaç-Hikmet Altınkaynak-M. Sadık Aslankara-Öner Yağcı, Cumhuriyet-2023) ve Cumhuriyet’in 100. Yılında Türk Edebiyatı (Haz. Ahmet Bozkurt, İBB-2023) adlı kitaplarda ayrıntılarıyla görülebilir.
DİL-ÇEVİRİ-EĞİTİM
Bu tabloya, edebiyatın temeli olan dil devrimimizle gelen Agâh Sırrı Levend, A. Dilaçar, Ö. Asım Aksoy, Nurullah Ataç, Tahsin Yücel, Ali Püsküllüoğlu, Emin Özdemir ve daha onlarca aydınlığı (Bkz. Cumhuriyet’in 100. Yılında Türkçeyle Direnmek, Haz. Ertuğrul Özüaydın, Dil Derneği-2023); Cumhuriyetin dünyayla buluşmasını sağlayan çeviri atağını (Bkz. Cumhuriyet Dönemi Edebiyat Çevirileri Seçkisi (Kültür Bak.-1999) ve bu aydınlıkları sağlayan eğitim devrimimize Mustafa Necati, Saffet Arıkan, Hasan-Âli Yücel, İ. Hakkı Tonguç başta olmak üzere nice eğitimcinin verdiği emeği (Bkz. Cumhuriyet Kitapları’nın yayımladığı Türkiye’de Eğitimin Son 100 Yılı-Niyazi Altunya ve Başlangıcından Cumhuriyet’in 100. Yılına Eğitimimizin Karşıdevrimle Sınavı-Nazım Mutlu) de eklemeliyiz.
SANATIN AYDINLIĞI
Resim, heykel, tiyatro, sinema müzikte çağdaşlığa tuğla koyan yüzlerce sanatçımız var.
100. Yılında Cumhuriyet’in Sanatı’nda (Cumhuriyet-2023), A. Celal Binzet resim ve heykel, Ayşegül Yüksel tiyatro, Burçak Evren sinema, Evin İlyasoğlu müzik aydınlığımızı aktarıyor.
Yalnızca Sanatçılar Vardır (A. Celal Binzet-Cumhuriyet-2024) ve İz Bırakanlar (Ayşegül Yüksel-Cumhuriyet-2023) da bu gerçekliği tamamlıyor.
Padişahın kulluğundan Cumhuriyetin yurttaşlığına, Doğu-İslam dünyasından Batı dünyasının uygarlığına geçişin coşkularının, atılımlarının ve hızının yanı sıra duraksamalar ve yavaşlamalarla süren Cumhuriyet’in 100 yıllık yolculuğuna bilimsel ve kuramsal tartışmanın zenginliğiyle tanıklık eden 100 Yıl Sonra Türkiye Cumhuriyeti (Haz. Gökhan Atılgan, Yordam-2023) ve günü gününe Cumhuriyeti aktaran Devrimin ve Karşı Devrimin Yüz Yılı’nı (Emre Kongar-Zülâl Kalkandelen, 3 c., Remzi) da ekleyerek özetle şunu söyleyebiliriz:
Yazar ve sanatçılarımız, yaşamın her alanında, her anında mücadeleden geri kalmadı, sıra toplumda.
