Takvim birinci yüzyıldı, Caius Titus bir senatör... Dünyanın merkezi Roma senatosunda ticaret sözleşmeleri görüşülüyordu. Caius Titus kürsüye çıkıp sözleşmelerin yazılı yapılmasını “verba volant, scripta manent” gerekçesiyle savundu: Söz uçar, yazı kalır.
Öyle bir sözdü ki gerçekliği yirmi altı yüzyıldır doğrulanıyor.
Hele dijital ortamda yazılı ya da görsel belgelerin nasıl uçup kaçtığını, insan eli ya da yapay zekâyla değiştirilebildiğini gördüğümüz bir çağda; maddeye sabitlenmiş yazıya ilişkin bu sözün daha binlerce yıl geçerli olacağı çok açık.
Evet. Söz alınır, verilir; tutulur, tutulmaz; değişir, yadsınır. Ama yazılı belge, en eski buluntuların MÖ 2560- 2550 arasında papirüs üstüne yazılmış firavun fermanları olduğunu düşünürsek, kalıcıdır.
Hele taş üstüne yazılmışsa dünya durdukça var olacaktır.
İL RODOS, İLÇE AMOS
Antik çağda Marmaris yöresi Rodos’a bağlı ve önemli yerleşkesi Amos’tu. Kenti Amos Birliği yönetiyor, kamu arazileri kutsal sayılıyor ve zaten otoriteyi de kutsal koruyucular sağlıyordu. Arkeolojik kazıların 1948’de başladığı Amos harabelerinde, yıllar içinde bir dizi taşa yazılmış kira sözleşmesi bulundu.
Kamusal alandan 50 yıllığına tarla, bağ ve arazi kiralayan tüzel kişilere yönelik sözleşmeleri Amos Birliği hazırlar, kutsal koruyucular denetlerdi. Kiracı adayı kefil gösterir, koruyucular inceler, onay sonrası yürürlüğe girerdi.
Kira tutarı yıllık ortalama 240 Drahmi’ydi, tek seferde ödenirdi. Geciken kiraya her ay 30 Drahmi faiz ekleniyordu. Kiracı ödeme yapmazsa mülkten çıkarılır, 20 bin Drahmi cezaya çarptırılırdı. Sözleşme, aynı zamanda araziye neyin ne kadar ekilip nereye dikileceğini de kapsardı. Kiracıya, kiraladığı arazide ev inşa izni, katı kurallara bağlıydı. Yapı boyutları içten 15x9 ayağı geçemez, ahşap altyapı ve çatının da belli bir tekniğe uyması gerekirdi.
GEMİ BALASTI AMOS YAZITI
2006 yılında, Fethiye’nin Şövalye Adası’nda eski Yunancanın Dor lehçesiyle yazılmış bir Amos sözleşmesi daha bulundu. Üçüncü yüzyıla ait taş yazıt, ortaçağda tekne balastı olarak kullanılmış ve Amos kentinden Şövalye Adası’na dengelediği bir gemiyle taşınmıştı.
İki yüzü yazılı taş, altıncı Amos sözleşmesi olarak kayda geçti.
Sözleşmede standart koşulların yanı sıra toprağın verimliliğini gözetmeye yönelik maddeler vardı.
Kiralık arazinin 100 Drahmilik her parselinde kiracıya 800 asma ve 40 incir fidanı dikme zorunluluğu getiriliyor; fidanların dikim derinliği ve aralarındaki mesafe bile belirtiliyordu.
Kiracı sözleşme sonunda inşa ettiği binaları, çardakları, bağ sırıklarını kusursuz; üzüm bağı ve incirleri yaşar halde teslim etmekle yükümlüydü. Eksik her yapı için 1000 Drahmi, her ürün için beş yüzer Drahmi ceza ödeyecekti. Altı ay içinde ödemediği cezanın üstüne 10 bin Drahmi daha biniyordu.
Amos Birliği de yükümlülüklerini eksiksiz yerine getiren kiracıya gereken onayı geciktirir ya da vermezse tazminat ödemeyi kabul ediyordu.
MÜZE VAR AMA KAPALI!
Özetle Amos kira sözleşmeleri salt tarımı koruyup kollamaya yönelik bir düzenleme değil; Anadolu’da Helenistik dönemin ekonomi, hukuk, toplum ve yönetim yapısını birinci kaynaktan belgeleyen epigrafik bir dosya.
Olağanüstü bir arkeoloji hazinesi olan Şövalye Adası’ndaki kazılarda bulunan sözleşme yazıtı, Akdeniz Üniversitesi Eskiçağ Dilleri ve Kültürleri Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Fatih Onur’un titiz çalışmasıyla hem Türkiye’nin kültür varlığına hem de uluslararası literatüre kazandırıldı.
Yaşadığımız toprakların bizden önceki sahipleri tarafından nasıl korunup kollandığını gözümüze sokan taş gibi taş sözleşme, Fethiye Arkeoloji Müzesi Müdürlüğü’nde korunuyor.
Ama ne siz görebilirsiniz ne ben, çünkü müze yıllardır kapalı!
Zaten bu yazıyı da Yunanistan’ın anakarasına, adalarına gidip mimarisinden tarım alanlarına hayranlık ve hüzünle bakarak “Onlar nasıl şöyle korudular da biz böyle mahvettik” diye düşünenler için yazdım.
Umarım yurtseverliğin, hukuk ve yazı tarihiyle biçimlendiğini anlatabilmişimdir.
MAVİYİ BIRAK
Karanlığı kötü
şehirler sever.
Sen bari, bu küçücük
kayığında bırak maviyi
özgürleşsin gökyüzünde.
Hayatım gibi
arkada kaldı denizler.
Gece, gündüz demeden
vuruyorlar kurtuluş günlerini.
Hep iyiler mi ölecek Sokrates.
Kanlı, büyük meydanlar
ülke, ülke gezmede.
İyi şehirler karanlığı
sevmesin artık.
Sen bari, bu küçücük
kayığında bırak maviyi
özgürleşsin gökyüzünde.
A. Kadri ERGİN
