Küresel kapitalist sistem hızlı ve yoğun bir dönüşümün içinden geçiyor. Batı dünyasının egemenlik projesi olarak tanımlanabilecek Atlantik sisteminin zayıflayan hegemonyası küresel düzeyde güç dengesinin yeniden oluşmasına yol açarken sermayenin giderek yapay zekâ ve algoritma geliştirici şirketler elinde yoğunlaşmaya başlaması, bu sermaye grupları ile siyasal iktidarlar arasındaki simbiyotik ilişkiyi daha da derinleştiriyor.
Lenin’in tabiriyle, 20. yüzyılın başında modern emperyalizm sayesinde ortaya çıkan ve “tüm dünyada normal, alışılmış kapitalist kârlılığın üzerinde bir fazla kârlılığı” tanımlayan “süper kârlılık”, günümüzde algoritma geliştirici şirketler tarafından genişletilerek yeniden üretiliyor.
Bu sürecin sonuçlarını bugün gündelik yaşamlarımızın en gizli alanlarında dahi deneyimleyebiliyoruz.
GÖZETİM KAPİTALİZMİ
Teknolojik gelişmelerle beraber üretici güçlerin gelişiminde yaşanan değişimler, askeri savunma sektörü başta olmak üzere ekonominin birçok alanında önemli sermaye yoğunlaşmalarının yaşanmasına yol açtı. Bu anlamda, ABD’de Silikon Vadisi çevresinde gelişen teknoloji şirketleri, ABD’nin askeri ve istihbarat servislerine destek sunmak üzere devlet tarafından finanse edildi. Tüm dünyayı “özgürleştireceği” varsayılan internet ve ağ teknolojilerinin “serbest piyasadaki” tekellerin ve oligopollerin hizmetine sokulması, bilgi üzerindeki denetimin de bu oligopoller tarafından sağlanmasına ve böylelikle geniş halk kitlelerinin manipülasyona ve bilgi kirliliğine her geçen gün daha fazla maruz kalmasına yol açtı.
Zuboff tarafından “gözetim kapitalizmi” olarak tarif edilen kapitalizmin aldığı bu yeni görünüm, tüm kişisel bilgilerimizin ve düşüncelerimizin algoritma geliştirici firmalar tarafından satın alınmasına ve böylelikle liberallerin biricik kabul ettiği “bireyin ölümüne” yol açtı.
20. yüzyılın ilk çeyreğinde, Lenin’in, sermayenin dünyanın bütün coğrafyalarına savaş ve kan ile yayılmasını göz önünde bulundurarak “kapitalizmin son aşaması” olarak tarif ettiği modern emperyalizm, günümüzde bölgesel/territorial yayılmanın ötesinde insanların gündelik yaşamlarının derinliklerine sızarak genişlemesini sürdürüyor.
SERMAYE-DEVLET-İKTİDAR İLİŞKİSİ
Venezüela Devlet Başkanı Nicolas Maduro’nun eşiyle birlikte kaçırılmasından, ABD ve İsrail’in İran’a dönük saldırılarında yapay zekâ şirketleri vasıtasıyla kullandıkları istihbarat bilgileri günümüzde emperyalizmin aldığı yeni görünümleri yeniden tarif edebilmemize olanak sağlıyor. Microsoft’un İsrail genel müdürü Alon Haimovich’in, İsrail ordusunun Gazze saldırılarında Microsoft yazılımlarını kullandığının ortaya çıkması üzerine istifa etmesi, içinden geçtiğimiz süreci anlamak açısından güncel bir örnek sunuyor. Diğer taraftan, ABD ve Çin arasında yapılan diplomatik görüşmede ABD Başkanı Donald Trump’ın Çin’e giden heyetin içinde Tesla CEO’su Elon Musk’ı, Apple CEO’su Tim Cook’u ve BlackRock CEO’su Larry Fink’i de bulundurması, günümüzde yükselen sermaye fraksiyonu olarak yapay zekâ sermaye gruplarının devlet ve siyasal iktidar ile girdiği ilişkinin günümüzdeki emperyalist ilişkileri nasıl beslediğini de ortaya koyuyor.
Genel koordinatörlüğünü Vijay Prashad’ın yaptığı ve yayın politikalarını “Ulusal Kurtuluşçu Marksizm” olarak tarif eden Tricontinental Sosyal Araştırma Enstitüsü, 2024 yılında çıkardıkları önemli bir raporda günümüzde emperyalizmin aldığı yeni veçheyi “hiper-emperyalizm” olarak tarif etti. ABD liderliğindeki Atlantik bloğunun hegemonyasını kaybettikçe daha saldırgan bir hale bürünmesinin çöküşünü de hızlandırdığı tezi üzerinden hareket eden araştırmacıların ortaya koyduğu kavramsal tercihi dikkate almakta fayda görüyorum. Her geçen gün ülkemizi de içine alan emperyalist savaş planlarına karşı verilebilecek antiemperyalist mücadele, öncelikle emperyalizmin günümüzdeki görünümlerini anlamaktan geçiyor.
KAAN EROĞUZ
ARAŞTIRMACI
