Geçen her yıl Köy Enstitülerinin değeri daha iyi kavranıyor, okullarımıza özlem artıyor. Gazi Mustafa Kemal Atatürk gerçek savaşın aydınlanmayla kazanılacağını, yeni insanın, yeni toplumun yapılandırılması gerektiğini sıklıkla belirtir. Bu bağlamda Köy Enstitüleri güçlü öncül devrimlerin sonucudur.
1 Kasım 1928’de Latin abecesine(alfabesine) geçilir. Ardından ulus okulları (Millet Mektepleri) açılır. Atatürk, kara tahta başında okuma yazma öğretir. Benzeri yoktur tarihte. 12 Temmuz 1932’de Türk Dil Kurumu kurulur; ardından coşkuyla günlerce sürecek ilk Türk Dil Kurultayı yapılır. En büyük bayramlardandır.
1939’da Milli Eğitim Bakanı, düşünür Hasan Âli Yücel’in yönetiminde Yayın Kongresi (Neşriyat Kongresi) yapılır, Çeviri Bürosu kurulur. Hızla kitap çalışması başlar. 1940 yılına gelinmiştir. 17 Nisan 1940 tarih, 3803 sayılı yasayla Köy Enstitüleri kurulur. İlke yoksul köy çocuklarını üretim, iş içinde, anlamlı yöntemle, eleştirel, laik, çağı kavrar nitelikte, özgüvenle, özgür, eşitlikçi yaklaşımla eğitmektir.
SINIF BİLİNCİ YÜKSELDİ
Mimarları, kurucuları, uygulayıcıları İsmet İnönü, Hasan Âli Yücel, İsmail Hakkı Tonguç’tur. Öyle bir başarıdır ki kâğıt üstünde kalmamış, hemen herkes ilkelere uymuş, 1946’ya kadar süren çekirdek dönemde 100’ün üzerinde nitelikli yazar yetişmiş, bu okuma tutkusu temelli aydınlık Türk ulusunu 1980 darbesine kadar dalga dalga etkilemiştir.
Enstitülerin özelliklerinin başında yine aynı altı yılda Çeviri Bürosu’nca yayımlanan yaklaşık 500 klasik yapıtın tutkuyla okunması, üzerlerine sunumlar yapılması gelir. Köy Enstitüleri bu eylemsiz düşünülemez. İşte bu uygulamanın yetiştirdiği yazarlardan kimileri: Pakize Türkoğlu, Ayşe Baysal, Fakir Baykurt, Talip Apaydın, Mahmut Makal, Emin Özdemir, Hacı Angı, Adnan Binyazar, Osman Bolulu, Osman Nuri Poyrazoğlu, Abdullah Özkucur, Ali Yüce, Dursun Akçam, Ali Dündar, Musa Uysal, Ahmet Atila... Bu dizi uzar gider. Bu eşsiz eğitimin eşitlik, gönenç istemine yansıması kesindir. Diğer söyleyişle, toplumda sınıfsal bilinci yükseltmiş, mülkiyet dağılımının eşitlik istemini görünür kılmıştır.
ÖĞRENCİNİN ‘TONGUÇ BABA’SI
Sözkonusu nedenledir ki Atatürk’ün ölümüyle dişlerini göstermeye başlayan derebeyi, tefeci, işbirlikçi kesimler, emperyalizmi de yanlarına alarak güçbirliği içinde Köy Enstitülerini, “bağımsız çiftçi”yi yaratmayı amaçlayan toprak bölüşüm yasasını cepheden hedefe koyup saldırıya geçtiler. Bu gerçeğin bir özlü yazıda anılması güç belgeleri vardır. Birkaç anahtar sözcükle yetinelim: İsa Eşme, Bilsay Kuruç, Mustafa Gazalcı, Engin Tonguç, Günay Güner, Kinyas Kartal, Dursun Kut...
Köy Enstitülerinin “Tonguç Baba”sı İsmail Hakkı Tonguç’un mektupları -ki öğrencilerle sürekli mektuplaşmıştır-, özel önem vererek çektiği sanatsal yanı belirgin fotoğrafları, yazışmaları, kitapları (Tonguç, İsviçre’de yayımlanan Dünya Pedagoji Ansiklopedisi’ne alınan tek Türk eğitbilimcidir), Köy Enstitülerinin belgeleri, oğlu Dr. Engin Tonguç’un 2011 yılında kurduğu İHTB Vakfı’nda korunmakta ve Türk Eğitim Derneği Üniversitesi Kütüphanesi üzerinden bilgisunarla başvurular alınarak araştırmacıların çalışmalarına ulaştırılmaktadır.
GÜNAY GÜNER
İSMAİL HAKKI TONGUÇ BELGELİĞİ VAKFI (İHTB)YÖNETİM KURULU ÜYESİ
