Son yıllarda gündelik konuşma diline tuhaf bir kelime dağarcığı yerleşti. İnsanlar artık yalnızca kavga etmiyor. Birbirini “toksik”, “manipülatif” veya “narsist” ilan ediyor. Bir ilişkide yaşanan hayal kırıklığı “travma”, rahatsız edici bir davranış ise “tetikleme” olarak tanımlanıyor. Hatta sıradan iletişim sorunları bile giderek terapötik bir sözlüğün içinden tarif ediliyor.
İlginç olan şu: Psikolojinin teknik dili, ilk kez bu kadar gündelik yaşamın içine girmiş durumda. Peki bu gerçekten daha sağlıklı bir iletişim kurduğumuz anlamına mı geliyor yoksa insanlar artık birbirini anlamaya çalışmak yerine kategorize etmeye mi başladı?
YENİ BİR DİL
Bir süre önce sosyal medyada dolaşan kısa videolara bakınca ortak bir dil hemen fark ediliyordu. Bir kullanıcı eski sevgilisinin “love bombing” yaptığını anlatıyor, bir diğeri arkadaşının “gaslighting” uyguladığını söylüyor, bir başkası ise ailesinin “travma response” yarattığını açıklıyordu.
Elbette bu kavramların önemli bir kısmı gerçek psikolojik karşılıklara sahip. Üstelik uzun yıllar boyunca görünmez kalan birçok davranış biçiminin fark edilmesini sağladıkları da inkâr edilemez. İnsanlar ilk kez sınır koymayı, duygusal şiddeti tanımayı veya kendilerini rahatsız eden ilişkileri adlandırmayı öğreniyor olabilir. Öte yandan tam da bu noktada başka bir sorun ortaya çıkıyor: Psikolojinin dili görünür hale geldikçe, insan ilişkileri de giderek bir teşhis pratiğine dönüşüyor.
Bugün karşımızdaki kişi artık karmaşık biri değil, “toksik”. Yaşanan sorun bir iletişim sorunu değil, “manipülasyon”. Belirsizlik taşıyan her duygu, kısa sürede psikolojik bir etikete dönüşüyor. Modern insan artık duygularını yaşamıyor, onları etiketliyor.
Belki de terapi dilinin bu kadar hızlı yayılmasının nedeni tam olarak bu. Çünkü bu dil, karmaşık ilişkileri anlaşılır duruma getiriyor. Belirsizliği azaltıyor. İnsan zihni için son derece yorucu olan gri alanları daha net kategorilere dönüştürüyor.
HIZLI TEŞHİS
Birini anlamaya çalışmak zaman ister. Çelişkileri kabul etmeyi gerektirir. Oysa onu birkaç psikolojik kavramla açıklamak çok daha hızlıdır. Bu yüzden insanlar artık tartışmalarda karşı tarafı dinlemek yerine hangi kategoriye yerleştireceklerini düşünerek hareket ediyor olabilir.
Sosyal medyanın bu dönüşümdeki etkisi büyük. Çünkü dijital platformlar, karmaşık hikâyelerden çok hızlı teşhisleri seviyor. Kısa videolar, ilişki analizleri ve popüler psikoloji içerikleri çoğu zaman insan davranışlarını birkaç dakikalık açıklamalara indirgemeye çalışıyor.
Bir ilişkinin bütün çelişkileri yerine “red flag” listeleri dolaşıma giriyor. Bir insanın bütün kişiliği yerine birkaç davranış üzerinden “narsist” kararı veriliyor. Ve giderek daha fazla insan, yaşadığı her sorunu psikolojik bir şemaya oturtmadan anlamlandıramaz hale geliyor.
Bu durum modern yaşamın genel ruh haliyle de ilgili. Çünkü bugün insanlar yalnızca ilişkilerde değil, yaşamın büyük bölümünde belirsizlikle mücadele ediyor. Ekonomik krizler, sosyal baskılar, hızlı değişen gündemler, sürekli görünür olma hali… Tüm bunlar insanların daha net açıklamalara yönelmesine neden oluyor olabilir.
Psikoloji dili de tam bu noktada rahatlatıcı bir işlev görüyor. Çünkü karmaşık bir ilişkiyi “toksik” diyerek açıklamak, onun bütün duygusal yükünü taşımaktan daha kolay. Ancak bunun bir bedeli var.
MERAK AZALIYOR
İnsan ilişkileri kategorilere indirgendikçe, insanların birbirine duyduğu merak da azalıyor. Karşımızdakini çözmeye çalışmak yerine onu teşhis etmeye başlıyoruz. Bu da iletişimi daha açık hale getirmekten çok mekanik hale getiriyor.
İşin ironik tarafı ise şu: Terapi kültürü başlangıçta insanın kendini daha iyi anlaması için vardı. Bugün ise zaman zaman başkalarını hızla açıklama aracına dönüşüyor.
Belki de bu yüzden modern insan, hiç olmadığı kadar “farkındalık” diline sahip olmasına karşın aynı ölçüde derin ilişkiler kurmakta zorlanıyor.
Çünkü birini gerçekten anlamak, onu yalnızca bir kavramla açıklamaktan çok daha karmaşık bir süreç.
