Anayasa Mahkemesi 05.11.2024 tarihli kararı ile 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m. 27/I hükmünü iptal etmiştir. Çünkü anayasa madde 49 gereği iş sözleşmesinin zayıf tarafı olan işçinin korunması, işçi-işveren arasında dengenin sağlanması devletin çalışma hakkına ilişkin pozitif yükümlülüklerinin bir gereğidir. MÖHUK madde 27 yabancılık unsuru taşıyan iş sözleşmelerinde taraflara hukuk seçimi olanağı getirmiştir. Ancak Anayasa Mahkemesi’nin vurguladığı üzere hukuk seçimi işçi aleyhine sonuç doğurmamalıdır.
Taraflar arasında hukuk seçimi olmadığında uygulanacak hukuk mutat işyeri hukukudur. Ancak halin bütün şartlarına göre iş sözleşmesiyle “daha sıkı ilişkili bir hukukun” bulunması durumunda bu hukuk uygulanabilir. Bu çerçevede “daha sıkı ilişkili hukuk”, aynı zamanda işçiyi daha iyi koruyan hukuk anlamına gelmektedir. Taraflar uygulanacak hukuku seçmiş ise daha sıkı ilişkili hukukun uygulanma olanağı yoktur.
İşte Anayasa Mahkemesi bu durumu anayasaya aykırı bularak MÖHUK madde 27/I’i iptal etmiş ve yeni düzenleme yapılması için altı aylık süre vermiştir. Buna göre, hukuk seçimi yapılmadığında işçinin sahip olacağı haklardan hukuk seçimi yapılması nedeniyle mahrum kalmaması sağlanmalıdır. Bir başka ifadeyle, “daha sıkı ilişkili hukuk" işçiye daha yüksek standartta koruma sağlıyorsa, hukuk seçimiyle işçinin bu korumadan yoksun kalması engellenmelidir.
ORTAYA ÇIKAN HUKUK SORUNU
Türkiye İş Kurumu(İŞKUR) tarafından hazırlanan akitler ile yurt dışında çalışmaya götürülen Türk işçilerin Türk işveren aleyhine açtığı davalarda uygulanacak hukuk problemi ortaya çıkmaktadır. Matbu olarak hazırlanan bu sözleşmelerde belirli konularda çalışılan ülke hukukunun uygulanacağına ilişkin hükümler bulunmaktadır.
Yargıtay 2020’den itibaren görüş değiştirerek bu yöndeki hükümlerin hukuk seçimi sözleşmesi olduğu yönünde kararlar vermiştir. Taraflar arasında hukuk seçimi yapıldığı kabul edildiğinde ise artık işçi yararına daha sıkı ilişkili hukukun uygulanma olanağı ortadan kalkmaktadır. Türkçe olarak hazırlanan, işçi ve işverenin Türk olduğu sözleşmeler hiç kuşkusuz Türk hukuku ile daha sıkı bağlantılıdır. Ancak MÖHUK, Avrupa Birliği düzenlemesinden farklı olarak taraflar hukuk seçimi yaptığında, işçiyi daha sıkı ilişkili hukukun korumasından mahrum bırakmaktadır. Aslında İŞKUR sözleşmelerindeki bu kayıtlar milletlerarası özel hukuk anlamında bir hukuk seçimi değildir. Ancak Yargıtay 2020 sonrası bu hükümleri hukuk seçimi sözleşmesi olarak yorumladığı için, Türk işçiler daha sıkı bağlantılı olan Türk hukukunun işçiyi koruyan hükümleri yerine, çalışılan ülke hukukuna tabi tutulmuştur.
Anayasa Mahkemesi AB hukuku ve İsviçre hukukuna aykırı bu durumu Türk anayasasına aykırı bulmuştur. Çünkü kanunlar ihtilafı kuralları da anayasadaki temel ilkelere uygun olmalıdır. Anayasa Mahkemesi doğru bir değerlendirme ile bu kuralın uygulanmasıyla varılan sonucun anayasadaki sosyal devlet ilkesinin çalışma yaşamındaki görünüşü olan devletin çalışanları koruma yükümlülüğünü ihlal ettiği sonucuna varmıştır. MÖHUK madde 27 ile ilgili olarak kanun teklifi verilmiştir. Bu teklifte Anayasa Mahkemesi’nin iptal ettiği MÖHUK madde 27/I hükmü, Anayasa Mahkemesi kararına rağmen aynen korunmuş ve iptal edilmeyen 4. fıkra için “Ancak halin bütün şartlarına göre işin yapıldığı yer hukukunun işin yapıldığı sırada uygulanmak zorunda olan hükümleri hariç olmak üzere, iş sözleşmesiyle daha sıkı ilişkili bir hukukun bulunması halinde sözleşmeye birinci, ikinci ve üçüncü fıkra hükümleri yerine bu hukuk uygulanabilir” önerisi getirilmiştir.
İŞÇİLERİN HAKKI KORUNMALI
Böyle bir hüküm işçiyi koruyan hiçbir medeni ülke ve AB tüzüğünde yer almamaktadır. Bu düzenleme daha sıkı ilişkili ülke hukukunun uygulanmasını ancak işin yapıldığı ülke hukukunun emredici hükümleri saklı kalmak üzere kabul etmiştir. Bu teklif işçinin korunması konusunda şu anki MÖHUK’den daha geri bir düzenlemedir. Yapılması gereken Roma I Tüzüğü madde 8/I hükmü gibi bir düzenleme yaparak işçiyi daha iyi koruyan hükümlerin uygulanmasının sağlanmasıdır.
Anayasa Mahkemesi yalnızca MÖHUK m. 27/I hükmünü iptal ettiği için, o hüküm değişmeli ve madde 27/IV bir değişikliğe uğramamalıdır. Anayasa Mahkemesi kararına uygun değişiklik şöyle olmalıdır: “İş sözleşmeleri fıkra 2, 3 ve 4 uyarınca belirlenen hukukların emredici hükümleri uyarınca işçinin sahip olacağı asgari koruma saklı kalmak kaydıyla, tarafların seçtiği hukuka tabidir”.
Medeni ülkelerin milletlerarası özel hukuk düzenlemelerinde iş sözleşmelerinde taraflara verilen hukuk seçimi olanağı, hukuk seçimi olmadığında ise uygulanacak hukuk olan mutat işyeri hukuku hiçbir biçimde işçiyi daha iyi koruyan daha sıkı bağlantılı ülke hukukunun uygulanmasını engellememektedir. Yurtdışına çalışmak üzere götürülen Türk işçiler de eğer Türk hukuku onları çalıştıkları ülke hukukuna göre daha iyi koruyorsa, Türk hukukunun korumasından mahrum bırakılamaz. Anayasa Mahkemesi bu hususu açıkça vurgulamıştır. Yapılan kanun değişikliği teklifi Anayasa Mahkemesi kararına ve anayasaya aykırıdır.
PROF. DR. SİBEL ÖZEL
MARMARA ÜNİVERSİTESİ HUKUK FAKÜLTESİ MİLLETLERARASI ÖZEL HUKUK ANABİLİM DALI BAŞKANI
