Dalkavukluk, dilencilik ve yalancılık ilk bakışta farklı kavramlar gibi gözükse de özünde iç içe girmiş haldedir. Dalkavuk çoğunlukla maddi çıkar için, nemalanmak için birini över, övgüleri yalan olabilir. Belki de maddi durumu sizden daha iyi olan bir dilenci, size iyi dileklerde bulunur, yalan söyleyerek kendini acındırır. Bu üç kavramın iç içe geçmiş olmasının yanı sıra evrimsel arka planları da vardır. Biyolojik evrim sürecinde insandan daha az gelişmiş canlılarda da dalkavukluk, dilencilik hatta yalancılık vardı.
HAYVANLARDA DALKAVUKLUK, DİLENCİLİK, YALANCILIK
Evrim sürecine baktığımızda dalkavukluk, dilencilik ve yalancılık için çok da üst düzeyde zihinsel faaliyetlere ihtiyaç olmadığı anlaşılıyor. Hayvanlarda da bu üç davranış şekli vardı ve halen mevcuttur. Bir ihtimal bunlar evrim süreciyle insana kadar ulaşmıştır.
Bana en ilginç gelen yalancılık arı kuşlarının yalancılığıdır. Günümüzde de arı kuşlarının en büyük düşmanı atmacalardır. Bu yüzden bir arı kuşu avlanmadan yüksek bir ağacın tepesinde gözcü olarak durur, atmaca gelirse özel bir atmaca sinyali sesi çıkarır, bunun üzerine bütün arı kuşları avlanmayı bırakıp çalıların arasına saklanırlar. Ancak bazen gözcü arıkuşu ortalarda güzel bir böceğin uçtuğunu görünce sahte sinyal verir, diğer arıkuşları saklanınca da fırlayıp o böceği yakalar. Fakat arıkuşları sahte sinyal inandırıcılığını kaybetmesin diye bu hileye sık sık baş vurmazlar, belli aralarla baş vururlar. Bu kuş davranışı size ticaretteki bazı sahte sinyalleri hatırlatıyor mu?
Borsada bazen filanca firma batıyor diye söylenti çıkar, insanlar hemen hisselerini satarlar. Söylentiyi çıkaran muhtemelen bu firmanın sahipleridir, hisseleri ucuza toplarlar ancak firma batmaz. Bir zamanlar bir banka, yatırdığınız parayı bir yıl süreyle çekmezseniz size çok yüksek faiz vereceğini açıklamıştı. İnsanlar sazan gibi koştular. Bir yılın dolmasına az kala bu bankanın batacağı söylentisi çıktı ortaya. Bu sefer de insanlar yine sazan gibi koşup vadeyi bozdular, paralarını çektiler, yüksek faiz alamadılar. O yıllarda bir gece o bankanın Kızılay’daki şubesi 23.00’te açıktı, kuyruk olan müşterilerinin paralarını faizsiz ödüyordu. Aklımdan “Helal olsun adama, batıyor ama parayı ödüyor” diye geçirmiştim. Bu bankanın batacağı söylentisi de bir çeşit sahte atmaca sinyali değil mi?
Bazen güçlü bir şempanze eline geçirdiği güzel bir yiyeceği yerken diğer şempanzeler onun etrafına toplanırlar, sağ avuçlarını ona doğru uzatırlar, ince bir inleme sesi çıkarırlar. Görüntü tam bir dilenci davranışıdır. Güçlü şempanze çevresindeki şempanzelere arada bir elindeki yiyecekten verdiği için bu isteme davranışı binlerce yıl varlığını sürdürmüştür.
Şimdi siz şöyle düşünebilirsiniz: “Mademki binlerce yıldan beri dalkavukluk, yalakalık, dilencilik, yalancılık hayvanlar aleminde vardır ve evrim süreciyle insana kadar ulaşmıştır, o halde bu davranışların insanda da görülmesi doğaldır”. Ancak bu düşünceniz yanlış olur. Çünkü insan bu varlıklardan çok daha fazla gelişmiştir, insanda hiçbir hayvanda bulunmayan neokorteks vardır. İnsan bu yüzden sembolik anlatımlı dile, bilince ve ahlâk anlayışına sahiptir. İnsan iç güdüleriyle davranmak zorunda değildir.
İNSANLARDA DALKAVUKLUK, DİLENCİLİK, YALANCILIK
İnsanlardaki dalkavukluğun pek çok çeşidi vardır. Avrupalı bir kral dalkavukluktan hiç hoşlanmaz, dalkavukları çevresinde tutmazmış. Bir adamının şöyle söylediği rivayet edilirmiş: “Kralımıza dalkavukluktan hiç hoşlanmadığını söylerim, bu yüzden beni çok sever”.
Asyalı bir padişah ise bir gün dalkavuğuna patlıcanın çok güzel olduğunu, bir başka gün ise kötü olduğunu söylemiş. Dalkavuğu da her iki yargısını da onaylamış. Padişah ona çelişkili konuştuğunu söylediğinde ise “Ben patlıcanın değil sizin dalkavuğunuzum” demiş. Bir zamanlar bir futbol kulübümüzün başkanı yönetim kurulu üyelerine “Sen bizim babamızsın” şarkısını söyletiyordu. Günümüzde de bazı siyasetçiler, kendilerini değil en büyüklerini kastederek “O bizim babamız” diyorlar.
İşyerlerinde öyle elemanlar vardır ki müdürü saati veya o gün ayın kaçı olduğunu sorsa o elaman “Size kaç lazım efendim?” der adeta. Eski İstanbul’da adliyenin karşısında yalancı şahitler kahvesi varmış. Rivayete göre bir gün bir adam düşünceli bir şekilde bu kahveye girer. Hemen birisi yanına gelip neye üzüldüğünü sorar. Adam da “Benim borç meselesi” der. Kahvedeki adam “Vay şerefsiz hâlâ ödemedi mi?” diye sorar. Giren adam “Yok alacaklı değilim, ben borçluyum” deyince de “Bilader kaç defa ödeyeceksin?” karşılığını verir. Hiçbir hayvan bu kadar organize yalan söyleyemez, insan söyler.
