İsrail ve ABD güdümlü bir savaş politikası çeyrek asırdır Orta Doğu’yu yıkıp, geçiyor. İran lideri Ayetullah Mücteba Hamaney, 28 Şubat’ta İran’a başlatılan saldırıyla oluşan yıkımın, maddi ve manevi zararların telafisi için mutlaka tazminat talep edeceklerini söyledi.
IRAK ÖDEMİŞTİ
Kuveyt’i işgali sırasında verdiği zararları karşılaması için tazminat ödemesine hükmedilen Irak’a yüklenecek tutarı ve yöntemi belirlemek üzere BM bir komisyon toplamıştı. 52,4 milyar dolar olarak belirlenen tazminatın son taksidi Şubat 2022’de ödendi.
Ne var ki; o gün Irak’a bunu yaptırabilen irade, aynı şeyi İsrail-ABD ittifakına yaptıramaz. Bu tür yaptırımlar; küresel siyasi düzenekte, ABD merkezli status quo’yu bozma girişimi olarak değerlendirilecektir. Bunu da İspanya, Belçika hükümetleri ve birkaç Avrupalı parlamenterden başka kimse göze alamaz. Uluslararası sistemin “denge” dediği durum, çoğunlukla ABD ve onun ağırlığını taşıyan NATO menşeili bir perspektiftir. Burada hukuk değil, politik büyüteçler dikkate alınır.
O nedenle, bir tazminat kararı; BM gibi güçlü bir karar mekanizması kadar, bunu uygulatacak siyasi iradeyi de gerektirir. Öyle ki; İsrail ve ABD’nin aynı anda dinleyeceği bir siyasi iradeyi... Bu da pek olası görünmüyor.
EĞER İSRAİL ÖDERSE
Birden çok cephede, yıllardır kesintisiz savaşan İsrail’in savaş ekonomisinin ağırlığı bir yana, BM nezdinde; başta Filistin olmak üzere, bölge ülkelerinde yarattığı yıkımın faturası, tarihte görülmemiş bir tazminatı ortaya çıkaracaktır. Bu tutar, geleceğinin tümden ipotek altına alınması demektir. Ödenmesi halinde İsrail’i, gelecekteki olası saldırılarını engelleyecek kadar zayıflatacaktır.
İRAN NE KAZANIR?
İran için tazminat beklentisi sadece maddi ve manevi zararların karşılanması arzusu ve anlamı taşımıyor. İran’ın tazminat talebi bir siyasi mesajdır. Savaş tazminatı ödemekle yükümlü tutulan tarafın saldırganlığı, verdiği zarar ve daha da önemlisi yenilgisi uluslararası hukukta ve kamuoyu nezdinde kabul edilmiş olacak. Çünkü; tazminat talepleri, ancak kazananlar tarafından tahsil edilir. Yani sadece sayısal bir veriden söz edilmiyor. Bu aynı zamanda “stratejik ve diplomatik bir hamle”. Böylece “mağdur” edilen taraf, haklılığını hukuki bir düzeye taşımış olacak ve “alacaklı” hale gelecek.
İsrail ve ABD saldırılarına karşı “haklı bir savunma” yürüttüklerinin altı çizilecek, böylece İran’ın karşı saldırıları meşrulaşmış olacak. Böylece, “nükleer” konusu başta olmak üzere Batı ile yeni bir görüşme zemini açılacak.
İsrail ve ABD eğer tazminat ödemeyi kabul ederse; İran içeride de “hakkını sonuna kadar” arayan bir iktidar imajı çizecek. Hem de bunu silahlarla değil; hukukla, yasalarla yapmış olacak.
HASAR TESPİTİ
Savaşlar bitince mezarlar kapanır mı? Elbette, kapanmaz. İran’da, ABD’nin Tomahawk’larıyla vurulan okulda ölen 168 küçük çocuğun para cinsinden bir karşılığı olabilir mi?
Kaybedilen aile fertleri, arkadaşlar herhangi bir dövizle ölçülebilir mi?
Taş taş üstünde bırakılmamış şehirlerin kaybolan hafızasının içinde yok edilen çocukluk anılarının geçtiği kaldırımlar hangi pariteyle değerlendirebilir?
Savaşın getirdiği yıkım, her zaman ve her yerde görünenden ötedir. İçinde devasa, kolektif bir belleğin taşındığı sokaklar, yaşamı canlandıran her şeyle birlikte saldırıya uğradığında, sonunda yok olup gittiğinde, bunların ikamesi hangi fabrikada üretilebilir?
Elbette, yitirilenlerin yeri asla doldurulamaz. Sadece maddi bir cezalandırmayla sorumluluk üstlenmek zorunda kalan İsrail ve ABD; yıktığı şehirlerin, akışını durdurduğu yaşam damarlarının onarılmasını, normalleşmesini kolaylaştırabilir.
SAVAŞIN GALİBİ
İran, ABD ve İsrail’e beklenenin çok ötesinde bir direnç gösterdiğinden aslında savaşın galibidir. Ancak bunun karşı taraflarca kabul edilmesi olanaksız. Bu savaş ancak “ateşkes” ile bitirilebilir. O nedenle, savaşın sonu kesinleştirilmeyeceğinden belirecek “gri alan” İran’ın tazminat talebini güçleştirecektir. Çünkü haklı olmak, uluslararası hukukun harekete geçirilmesi için yine yetmeyecek. Bunun için güçlü olmak da gerekiyor.
İsrail ve ABD’yi tazminat ödemeye zorlayacak bir küresel mekanizma var mı?
Şu an için yok.
