Peter Weiss politik tiyatronun önde gelen yazarlarından biri. 1916’da Almanya’da doğmuş. 1936’da ailesiyle birlikte Nazi vahşetinden kaçarak ülkeyi terk etmiş. 1939’da yerleştiği İsveç’te ürettiği eserlerle bir döneme değil, dönemlere imzasını atmış. 1982 yılında ölmüş... Tiyatro dünyasının yakından tanıdığı bir isim. Bu arada, 1971-1981 yılları arasında yazdığı Direnmenin Estetiği ayrıca zikredilmesi gereken üç ciltlik bir roman... Jared Marcel Pollen 2025te Liberties Journal’da Weiss’ın kitabı “Hades’te uzun bir yürüyüş” olarak tanımladığını belirtiyor. Direnmenin Estetiği çağımızın en karanlık yıllarını (1937-1944) ve toplumun faşizme direnişini ele alıyor. Bizde, 2005’te Yapı Kredi Yayınları’ndan Çağlar Tanyeri ve Turgay Kurultay çevirisiyle çıkan kitap, 2013’te de İletişim Yayınları’ndan çıkmıştır.
ÖZGÜRLÜK KAVRAMI...
Weiss’a büyük ün kazandıran; delilik ve mantık arasındaki çizgiyi ortadan kaldıran, özgürlük ve de bireysel özgürlük kavramı üstünde duran, kısa adıyla “Marat/Sade” olarak anılan; “Jean Paul Marat’nın kovalanışı ve Öldürülüşünün Charenton’daki Akıl Hastalarınca Marquis de Sade Yönetiminde Sahnelenişi”, 1964’te Batı Berlin’de seyirciyle buluşarak büyük ses getirmiş, ardından Peter Brook oyunu 1967’de New York’ta sahnelemiştir. İzleyen yıllarda dünya sahnelerinde fırtınalar estiren “Marat/Sade” 1968’de de LCC Tiyatro’da Beklan Algan tarafından sahnelenmiştir.
FAŞİZM ELEŞTİRİSİ
İzleyen yıllarda, Weiss’ın 1967’de yazdığı ve de Afrika’da Portekiz emperyalizminin, diktatör Oliveira Salazar şiddetinin ülke içinde ve dışında tırmanışı ve çöküşünü irdeleyen “Salozun Mavalı” vurucu bir belgesel çalışma olarak dikkat çeker... Aynı şekilde; Weiss’ın 2. Dünya Savaşı’nda Auschwitz’de yaşanan Nazi şiddetini masaya yatıran “Soruşturma” ve de Amerikan emperyalizmine karşı direnişi irdeleyen “Vietnam Üstüne Tartışma” gibi belgelere dayalı çalışmaları dikkat çekmiştir. Hepsi de Brecht estetiği ve epik tiyatro anlayışının vurucu örnekleridir. “Salozun Mavalı” (Song of the Lusitanian Bogey) 1972’de Can Yücel tarafından çevrilmiş, Yöntem Yayınları tarafından basılmış ve 1976-1977 sezonunda Şehir Tiyatroları Deneme Sahnesi’nde Çetin İpekkaya’nın yorumu ve Erol Keskin’in çevre düzeni ile hayata geçmiştir.
Bugün “Salozun Mavalı”nı yeniden izliyoruz Cihangir Atölye Sahnesi’nde (CAS). Eseri Muhammet Uzuner yönetmiş. Koreografi Hicran Akın, ışık tasarımı Onur Alagöz, kukla tasarımı ve uygulama Selda Uyan’a ait. Sahnede izlediğimiz dinamik ekip; Cihangir Atölye Sahnesi oyuncuları... Dokuz oyuncudan oluşan koro; geride duran ve karanlığı, baskıyı simgeleyen yalın bir kuklanın önünde; boş bir sahnede çeşitli rollere de girip çıkıyor. Anlatıyor, tartışıyor. Aksesuvar olarak kullanılan bezler ya da küçük şallar şiddeti, saflığı, direnişi simgeliyorlar... Süre olarak bir saate indirilmiş olan oyunda sömürge zihniyetinin ve giderek her iki yakada da direnişin izleri okunurken yapıtın faşizmi sorgulayan yanı öne çıkıyor. Zaten şöyle diyor Can Yücel sunuş yazısında: “Faşizmden muradımız kocaman kapitalistlerin açık ve yıldırgan diktatoryası ise Salazar rejimi de bu anlamda faşist bir rejim. (...) Portekiz’in Afrika sömürgelerinde başlayan kurtuluş hareketi sade Afrikalıların kurtuluşunu değil, aynı zamanda Portekiz halkının da faşizmden kurtuluşunu müjdelemektedir.”
Bitirirken küçük bir parantez açmak gerekirse “Salozun Mavalı” 2022’den bu yana Cihangir Atölye Sahnesi repertuvarında yer alan bir çalışma. O günden bugüne çeşitli ödüller almış. Bugün yine aynı hararetle oynanıyor, izleniyor, alkışlanıyor ve ne güzel ki salonu genç bir seyirci dolduruyor.
