Financial Times’ta Gilian Tett, “Trump’ın eski moda petrol talanının arkasında ne var?” başlıklı yazısında Avusturalyalı yatırımcı Craig Tindale’in, “Otuz yıldır Batı ekonomileri, entelektüel mülkiyet, finansal araçlar ve yazılım kodu üzerindeki denetimin değer yaratmanın zirvesini oluşturduğu yönündeki örtük neoklasik varsayım altında işliyor” eleştirisi “Bazı finans çevrelerinde ve Beyaz Saray’da belirgin bir tedirginlik yarattı” diyordu.
Craig Tindale’ın “The Return of Matter” başlıklı denemesi (özetleyerek aktarıyorum), o yanlış varsayımın tükendiğini anlatıyor: Bugün artık sınırı faiz oranları değil, rafine bakır tonajı, nadir toprak oksitleri ve antimon stokları çiziyor. Ukrayna savaşı, Batı’nın savunma sanayisinin, 20. yüzyılın büyük savaşlarına benzer yoğunlukta bir çatışmayı sürdürecek mühimmat, patlayıcı, metal kapasitesine sahip olmadığını açıkça gösterdi. Bu sırada, yapay zekâ veri merkezleri, yeşil enerji altyapısı, bakır, gümüş ve nadir metallere ulaşmak için yarışıyor: İklim politikası, teknoloji yarışı ve güvenlik, tek bir kaynak havuzunda birbiriyle rekabet ediyor.
Neoliberal dönem, bize mülkiyeti soyut rakamlar üzerinden düşündürdü: Hissen varsa sahipsin, mevzuata uygunsan güvendesin, fiyat doğruysa kaynak verimli dağılır. Oysa Tindale’ın altını çizdiği “Feedstock Paradox” (hammadde paradoksu) şunu söylüyor: Bir ülkede dev bir bakır madeni olması, o ülkenin bakıra sahip olduğu anlamına gelmiyor; eğer cevher Çin’deki bir “izabe tesisine” gidiyorsa, gümüşü, tellürü, bakırı gerçekten kim “kullanma hakkına” sahip? Batı, madenlerin bir kısmına sahip olabilir; ama cevheri metale çeviren, nadir mineralleri arıtan, lityumu pil kimyasına dönüştüren ara aşama kapasite büyük ölçüde Çin’deyse, jeopolitik egemenlik de oradadır.
Bu tablo, neoliberalizmin iki temel iddiasını sessizce gömüyor. Birincisi, serbest ticaret karşılıklı bağımlılık “barış getirir” tezi: Tindale’ın tarif ettiği dünya, bağımlılığın açıkça silaha dönüştürüldüğü bir jeoekonomik savaş alanı. Antimon, tungsten, nadir toprak mineralleri, mıknatıslar üzerindeki ihracat kontrolleri, Batı’nın hem mühimmatını hem beşinci nesil savaş uçaklarını hedef alan bir malzeme ablukasına dönüşüyor. İkincisi, fiyat sinyalinin nihai hakem olduğu inancı: Çoğu kritik metal, başka madenlerin yan ürünü; fiyat artsa da bakır ya da çinko yatırımı yoksa arz artmıyor, piyasaya güvenerek “nasıl olsa bulunur” diyemiyorsunuz.
Bir çağın kapanışı, altyapı yetersizlikleriyle de hissedilir. Bugün Batı, “kirli” diyerek kapattığı izabe tesislerini, nadir toprak ayrıştırma ünitelerini yeniden kurmak zorunda; ama bu kez yerel çevre koruma önlemleri, bürokratik süreçler ve hukuki itirazlarla karşı karşıya. Neoliberal dönemin çevre mevzuatı, Tindale’ın ifadesiyle fiilen Çin’e verilmiş bir “gizli sübvansiyon” işlevi gördü: Kirliliği ihraç ederken güvenlik kapasitesini de ihraç etti. Şimdi aynı hukuk, yeniden sanayileşmenin önünde “iç veto”ya dönüşmüş durumda.
Bu yüzden “neoliberalizm bitti” cümlesi salt teorik bir gözlem değil. Artık mesele, büyümenin finansmanı değil, kıt metallerin tedarik ve dağılımı: Gümüş Tomahawk’a mı gidecek, güneş paneline mi; bakır yeni bir veri merkezine mi, yoksa telekomünikasyon şebekesi yenilemesine mi? Bu sorular devletleri yeniden planlama yapmaya zorluyor. Ama Tindale’a göre bu planlama, 20. yüzyılın kalkınmacı iyimserliğinden çok, 21. yüzyılın sert öncelik listelerine tabi oluyor.
Tindale’ın raporu, neoliberalizmin sonrasını, otoriter devlet kapitalizmi ile liberal demokrasiler arasındaki ideolojik düello olarak değil, “periyodik tablo” üzerindeki çıplak bir kapışma olarak resmediyor. Bu hem solda hem sağda pek alışık olunmayan bir yön değişimi. Çünkü bu yeni maddi rejim, ne “piyasa her şeye kadirdir” rahatlığına ne de “devlet isterse yapar” romantizmine izin veriyor. Tindale’a göre, bakırın, nadir toprağın, antimonun, yani maddenin koyduğu sınırlar, bütün ideolojilerin üzerinden konuşmaya başlıyor.
Ben, yeni bir model aranıyor diyordum. Tindale’ın çalışmasının sonucu da bu yönde: Neoliberal çağ, tam da bu “sesi” duymadığı için bitti; şimdi, kapitalizm bu sesi duyacak ve ona göre siyaset kuracak bir model arıyor.
