Dünyada son yıllarda insan yaşamını tehdit eden faktörlerden en önemli ikisi olarak iklim değişikliği ve antimikrobiyal direnç (AMD, bakterilerin antibiyotiklere karşı gösterdiği direnç) sayılabilir.
Son zamanlarda Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) başta olmak üzere ulusal kuruluşlarının yaptıkları küresel, epidemiyolojik sürveyans çalışmalarında bu iki faktörün birbiriyle ilişkilendirmesi yapılarak insan soyunun evrimsel sürekliliğinin tehlikeli bir süreçte olduğu şimdiden ivedi çözümlerin gerektiği vurgulanmaktadır. Nitekim 2026’da dünyanın en saygın bilim dergilerinden “The Lancet”te yayınlanan “The Lancet Regional Health’’ alt başlıklı bölgesel sağlık araştırması bilim insanlarına ve siyasal iktidarlara ciddi mesajlar vermektedir. DSÖ’nün altı bölgesinden biri olan Çin, Avusturalya, Japonya ve Güney Kore gibi devletleri de içeren 28 farklı ülkeden oluşan Batı Pasifik bölgesinde 2000- 2025 yılları arasındaki araştırma verilerinde “İklim değişikliğiyle birlikte antimikrobiyal direnç ilişkisi” ile ilgili ciddi sonuçlar bulunmuştur.
SU STRESİ VE SAĞLIK RİSKİ ARTIYOR
Bazı önemli sonuçları daha basit olarak özetlersek:
1. Bölgede yaygın nüfuslu kentlerin fazlalığı birlikte doğa olayları ve iklimsel değişikliklerin bulaşıcı hastalık etkenlerinin yayılımının fazlalaşmasına neden olarak antibiyotiklere dirençli bakterileri arttırdığı belirlenmiştir. Örneğin, bölgede 1o C’lik artışın ciddi enfeksiyon hastalıkları etkenlerinin tüm antibiyotiklere neredeyse yüzde 100 direnç göstermesine, özellikle bağırsak bakterileri olan klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa’nın sırasıyla 1.14 ve 1.06 kat miktarının artmasına yine dirençli escherichia coli gibi bakterilerin yüzde 33’lere kadar artışına neden olduğu belirlenmiştir. Bu dirençli bakterilerin ölüm oranlarını anlamlı olarak yükseltmektedir.
2. Bu araştırmada yüksek sıcaklığın antibiyotiklere çoklu direnç geliştiren gen çeşitliliğini azaltırken gen sayılarını arttırdığı tespit edilmiştir.
3. Yağış olaylarının da antibiyotiklere direnç sağlayan genlerin yayılımına ve çoğalmasına neden olduğu ileri sürülmüştür.
Bu araştırma biçimiyle uygun bir araştırmayı Türkiye’de bulamadık. Ancak The Lancet’teki araştırmadan elde edilen veriler ışığında ülkemizde de sıcaklık artışları, kuraklık ve iklim değişiklikleri, sel ve taşkınların sayısının artması ve özellikle artan yıkıcı deprem sayıları artan enfeksiyon hastalıkları ve ilintili ölüm oranlarının artışına dönük bir bakış açısı bizlere verebilir mi? Prospektif, geniş çaplı epidemiyolojik bir araştırma yapılmadan net bir yanıt vermemiz oldukça zordur. Ancak uluslararası ve ulusal antibiyotiklere karşı direnç çalışmaları ve gözlenen iklim değişiklikleri karakteristiğini birleştirerek bir öngörü analizi yapabiliriz.
Batı Pasifik bölgesi coğrafik şartları ve doğal afet tiplerinin nicelik ve nitelikleri, sosyokültürel karakteri farklı insanların yaşadığı bir bölge olarak DSÖ’nün Avrupa bölgesinden farklıdır. Ülkemiz ise Asya ve Avrupa kıtalarının birbirine yaklaştığı bir konumda ılıman kuşak ile subtropikal kuşak arasında iklimsel değişkenlikler gösteren bir bölgedir. Bu özellikleriyle Türkiye’de yüksek derecede artan ortalama sıcaklıklar, sıcak günlerin sayısındaki artış ve değişen yağış rejimleriyle, giderek artan su stresi ve azalan tarımsal üretimin yanında sağlık risklerinin de giderek arttığı vurgulanmaktadır(1).
TÜRKİYE 58’İNCİ SIRADA
Washington Üniversitesi ile Oxford Üniversitesi’nin birlikte yürüttükleri GRAM (Küresel Antimikrobiyal Direnç Araştırması) Projesi ile DSÖ’nün yürüttüğü GLASS (Küresel Antimikrobiyal Direnç ve Kullanım, Gözetim Sistemi) Projesi Türkiye’de özellikle su, vektör, gıda kaynaklı enfeksiyon hastalık riskinin arttığını ve bununla ilintili antimikrobiyal direncinin de iklim değişiklikleriyle ciddi bir risk oluşturabileceğini ileri sürmektedir.
Şöyle ki ABD Sağlık Ölçüm Değerlendirme Enstitüsü’nün ve İngiltere Tropikal Tıp ve Küresel Sağlık Merkezi’nin birlikte yürüttükleri GRAM Projesi’nde Türkiye’de incelemeye aldıkları 1990- 2021 dönemine ilişkin örneğin 2021 yılında AMD’ye atfedilen tahmini ölüm sayısı 7 bin 610’dur. Yine aynı yıl AMD ile ilişkili tahmini ölüm sayısı 30 bin 500’dir.
Bu verilerle birlikte Türkiye, 2021 yılında 204 ülke arasında AMD ile ilintili yaşa göre standardize edilmiş ölüm sıralamasında 58. sıradadır. AMD nedeniyle en sık 70 yaş ve üstündeki kişiler ölmektedir. Yine DSÖ/ GLASS’ın bildirdiği 2025 yılı Türkiye verilerine göre 141 ülke içinde Türkiye’nin AMD ile ilgili mücadelede önemli eksiklikleri ve yetersizlikleri olduğu da eklenmiştir.
Gerek Batı Pasifik bölgesinden gerek GRAM/ GLASS projelerinin verileri doğrultusunda bakterilerin antibiyotiklere karşı direncinde çevresel baskılar, özellikle yüksek ortam sıcaklıklarının, doğrudan hızlı bakteriyel çoğalmayı ve mutasyonları teşvik ederek dirençli bakterileri ve ilintili ölümleri yükselttiği gösterilmiştir. Ayrıca iklim değişikliğiyle birlikte dolaylı etkiler olarak aşırı doğa olayları sağlık hizmetlerini aksatabilir, enfeksiyon kontrolünü bozabilir ve uygunsuz antibiyotik kullanımını arttırabilir. Bu aksamalar çoklu antibiyotik direnci gösteren bakterilerin toplumda ve hastanelerde yayılması için uygun koşulları sağlayabilir.
ÇÖZÜM NEDİR?
Sonuç olarak bilimsel epidemiyolojik araştırmaların sonucu;
- İklim değişikliğine dayalı sağlık sistemlerinin geliştirilmesi,
- İyileştirilmiş antimikrobiyal direnç yönetimi,
- İklimi, sağlık ve mikrobiyoloji verilerini birbirine bağlayan izleme dayalı entegre bir gözetim sistemi,
- Çevre, meteoroloji ve halk sağlığı kurumlarını kapsayan tek sağlık yaklaşımı temel paradigma olmasını,
- Şu ana kadar The Lancet dergisi dışında bir iklim değişikliği
– AMD ilişkili çalışma yayımlanmamış olsa da iklim koşulları değişikliği ve sosyoekonomik kırılganlık
– AMD ilişkisinin birlikte şekillenmesi ve küresel sıcaklıkların giderek yükselmeye devam etmesi uluslararası bir eylem planının aciliyetini ortaya koymaktadır.
Kaynak: Yang, L., Ma, Z., Meng, F., Wang, R., Chen, S., Liu, C., ... & Ji, J. S. (2026). Climate change and antimicrobial resistance in the Western Pacific: a mixed-methods systematic analysis. The Lancet Regional Health– Western Pacific, 67.
Klinik mikrobiyoloji uzmanı Prof. Dr. Bekir S. Kocazeybek
