Türkiye’de bazı sorunlar vardır; bağırmaz, çağırmaz, ilk bakışta can yakmaz. Yavaş ilerler. Sessizce yerleşir. Tıpkı bir diş çürüğü gibi. Başlangıçta yalnızca hafif bir sızı hissedilir, “Üstüne gitmesek de olur” denir. Zamanla alışılır. Alışıldıkça ihmal edilir. Böylece çürüme derine iner.
İhmal edildikçe derinleşir. Türkiye bugün tam olarak böyle bir sürecin içindedir. Demokrasi, hukuk devleti, kurumlar... Uzun süredir bu sinsi çürükle yaşıyoruz. Önce “istisnai” denen uygulamalar gündelik hale geldi. Ardından geçici olduğu söylenen yetkiler kalıcılaştı. Bugün ise pek çok sorun “Başka türlüsü mümkün değil” denerek meşrulaştırılıyor. Oysa çürük de hep böyle ilerler: Önce mine gider, sonra dişin özü, en sonunda sinir.
Sorun görünür olduğunda ülkemizde yapılan müdahale ise çoğu zaman gerçek bir tedavi değil; üstünü kapatma çabasıdır. Çürüğü temizlemek yerine dolgu yapılır. Üstelik bu dolgu da modern ve sağlıklı değildir; eski, ağır ve tartışmalı bir yöntemdir: Cıva dolgu.
Çürük temizlenmeden yapılan her dolgu yalnızca görüntüyü düzeltir. Alttaki enfeksiyon sürer. Cıva dolgu zamanla genleşir, dişi zorlar, çatlatır. Bugün “istikrar” adına yapılan pek çok düzenleme de böyledir. Sorunu çözmez; onu daha derin daha karmaşık ve daha tehlikeli duruma getirir.
SADAKAT, LİYAKATİN ÖNÜNE GEÇİNCE
Her kriz sonrası çıkarılan yasalar, her olağanüstü durumdan sonra kalıcılaştırılan uygulamalar, aynı gerekçeyle savunulur:
“Şimdi sırası değil.”
“Koşullar bunu gerektiriyor.”
“Sonra bakarız.”
Oysa bilinen bir gerçek vardır: “Sonra”, çürüklerin en sevdiği zamandır.
Bu noktada asıl mesele ortaya çıkar: Liyakat. Çünkü bir diş çürüğünü iyileştirmenin ilk koşulu, işi bilen bir hekimin müdahalesidir. El yordamıyla, sadakatle, talimatla yapılan her işlem çürüğü büyütür. Bugün Türkiye’de yaşanan tam olarak budur: Sadakatin liyakatin önüne geçmesi. Hava cıva.
Liyakat, öylesine bir erdem değildir; son derece mühim ve gereklidir. İşi bilene işi vermektir. İşi bilenle bilmeyeni ayırabilmektir. Röntgen okumadan dolgu yapmaya kalkmamaktır. Ancak uzun süredir uzmanlık değil yakınlık, deneyim değil bağlılık tercih ediliyor. Müthiş sadakatler ülkesi!
Sonuç kaçınılmazdır: Yanlış teşhis, yanlış tedavi. Kamuda, yargıda, eğitimde, ekonomide alınan pek çok karar, sorunun sınırlarını görmeden atılan adımlar gibidir. Teşhis yapılmadan çözüm dayatılır. Uyarılar susturulur, eleştiriler “olumsuzluk” sayılır. Böylece sistem, kendini düzeltme yeteneğini kaybeder.
Daha kötüsü, liyakatsizliğin yalnızca yanlış kişileri göreve getirmekle sınırlı kalmamasıdır. Asıl yıkım, doğru kişilerin sistemin dışına itilmesiyle yaşanır. Bilgili olan susar, dürüst olan uzaklaşır, işini ciddiye alan yorulur. Çünkü yıpranır. Geriye, ihmalle dolgu yapmayı tedavi sananlar kalır. O noktadan sonra çürük gizlenmez bile. Normalleşir. “Zaten böyle” denir. Toplum, diş ağrısıyla yaşamayı öğrenir.
HÂLÂ BİR SEÇENEK VAR
Gerçek onarım farklıdır. Önce olanı kabul eder: “Burada çürük var.” Ardından acı pahasına temizlik yapar. Bazı alışkanlıklar terk edilir, bazı yapılar sökülür, bazı yetkiler sınırlandırılır. Bu süreç sancılıdır ama kalıcıdır. Çünkü amaç, günü kurtarmak değil; sağlığı geri kazanmaktır.
Bugün tercih edilen yol ise daha kolaydır: Ağrı kesici. Geçici rahatlama. Yeni bir dolgu. Ama her cıva dolgu, dişi biraz daha zayıflatır. Çatlaklar önce görünmez. Kırılma anı gelene kadar fark edilmez bile.
Türkiye’nin hâlâ bir seçeneği var. Yeni dolgularda ısrar etmek, çürüğü temizlemeyi göze almak. Bunun yolu da liyakatten geçiyor. Bilgisiyle, deneyimiyle, etik duruşuyla sorumluluk alacak kadrolardan. Türkiye’nin bugün yaşadığı yönetim ve kurum sorunları bu tercihin sonucudur. Bilinmesi gereken son gerçek şudur: Liyakat yoksa yapılan her müdahale, zehirli bir dolgudan ibarettir.
ROŞAN ORHAN
YAZAR
