Ortadoğu’da İran etrafında yükselen gerilim çoğu zaman askeri ya da diplomatik bir mesele olarak ele alınır. Oysa modern dünya ekonomisinde bu tür gelişmelerin etkileri çoğu zaman ekonomik alanda daha derin ve kalıcıdır. Enerji hatları, ticaret yolları ve finansal akımlar üzerinden birbirine bağlanan küresel sistemde bölgesel bir kriz kısa sürede küresel ekonomik dengeleri etkileyen bir şoka dönüşebilir.
Bu tür dönemlerin ilk yansıması genellikle finansal piyasalarda görülür. Jeopolitik gerilimlerin arttığı ortamlarda yatırımcıların risk algısı hızla değişir ve piyasalarda belirsizlik belirgin biçimde yükselir. Bu durum finansal varlık fiyatlarında dalgalanmaların artmasına, sermaye akımlarının yön değiştirmesine ve yatırım kararlarının daha temkinli bir çerçevede alınmasına yol açar.
Enerji piyasalarında ise farklı bir dinamik ortaya çıkar. Petrol fiyatları literatürde “roket ve tüy” olarak bilinen bir davranış sergiler. Jeopolitik bir gerilim veya arz şoku ortaya çıktığında fiyatlar roket gibi hızla yükselir ancak risk ortadan kalktığında düşüş çok daha yavaş gerçekleşir. Bu durum özellikle enerji ithalatçısı ülkelerde maliyet baskısının kalıcı hale gelmesine neden olur.
Enerji piyasalarındaki belirsizlik aynı zamanda daha geniş bir stratejik eğilimi de güçlendirir. Gelişmiş ülkeler için enerji güvenliği giderek daha merkezi bir politika alanı haline gelmektedir. Petrol ve doğalgaz kaynaklarına erişim, enerji koridorlarının kontrolü ve alternatif enerji teknolojilerine yapılan yatırımlar yalnızca ekonomik tercihler değil, aynı zamanda uzun vadeli stratejik kararlar olarak görülmektedir.
Bu tür jeopolitik gerilimler küresel ekonomi üzerinde birbirini besleyen bir dizi sonuç doğurur. Başlıca etkiler şu şekilde özetlenebilir:
1. Enflasyon beklentilerinin yükselmesi: Enerji ve emtia maliyetlerindeki artış küresel fiyat baskılarını güçlendirir.
2. Faiz artışı beklentilerinin güçlenmesi: Merkez bankaları fiyat baskılarını sınırlamak için daha sıkı para politikalarına yönelir.
3. Hisse senedi risk priminin artması: Yatırımcılar riskli varlıklara yatırım yapabilmek için daha yüksek getiri talep eder.
4. Finansal piyasalarda oynaklığın artması: Risk göstergeleri yükselir ve piyasalardaki dalgalanmalar güçlenir.
5. Gelişmekte olan ülkelerden sermaye çıkışları: Küresel risk algısının yükseldiği dönemlerde sermaye daha güvenli piyasalara yönelir.
6. Döviz finansman maliyetlerinin yükselmesi: Dış finansmana bağımlı ekonomilerde kur baskısı ve borçlanma maliyetleri artar.
7. Güvenli varlıklara yönelim: ABD tahvilleri, altın ve rezerv para birimleri gibi varlıklara talep artar.
8. Tedarik zincirlerinde kırılma: Enerji ve lojistik maliyetlerindeki artış küresel üretim ağlarını daha kırılgan hale getirir.
9. Sanayi politikalarına dönüş: Yatırım denetimleri, ihracat kontrolleri ve teknoloji kısıtlamaları yeniden gündeme gelir.
Bu küresel tablo içinde Türkiye’nin ekonomik kırılganlıkları daha belirgin hale gelmektedir. Türkiye ekonomisi aslında 2008’den bu yana farklı evrelerden geçen uzun bir ekonomik bunalımın içinde yol almaktadır. Bu süreçte büyüme giderek dış finansman akımlarına ve iç talep genişlemesine dayanan bir modele yönelmiş ancak bu model üretim yapısında kalıcı bir dönüşüm yaratamamıştır.
Zayıf bir işgücü piyasası, imalat sanayisinin ekonomide gerileyen payı ve teknoloji yoğun üretimin sınırlı kalması üretim kapasitesini zayıflatmıştır. Enerji ithalatına ve dış finansmana yüksek bağımlılık ise ekonomiyi dış şoklara karşı daha kırılgan hale getirmiştir.
Bu nedenle Türkiye’nin karşı karşıya olduğu mesele yalnızca bölgesel krizleri yönetmek değildir. Asıl sorun ekonomik bağımlılıkların yarattığı hareket alanının daralmasıdır. Böyle bir ortamda krizlerin ekonomik yükü en çok toplumun geniş kesimlerine ve özellikle geleceğini kurmaya çalışan genç kuşaklara yansımaktadır. Ekonomik bağımlılık bu nedenle yalnızca bir kalkınma sorunu olarak değil, toplumun geleceğini belirleyen yapısal bir mesele olarak karşımızda durmaktadır.
