Misakı Milli, İngiliz emperyalizmine teslim olmuş sarayın-sultanın değil, emperyalizme karşı bir bağımsızlık savaşı yürüten Mustafa Kemal Atatürk’ün ve İsmet İnönü gibi arkadaşlarının eseridir.
İsmet Bey tarafından yazılan ve Mustafa Kemal Paşa'nın imzaladığı Müdafaai Hukuk Grubu Programı ve Misakı Milli taslağının ilk sayfası.
Tam 106 yıl önce 28 Ocak 1920’de Son Osmanlı Mebuslar Meclisi’nde Türkiye’nin bağımsızlık bildirisi “Misakı Milli” kabul edildi. Atatürk ve Cumhuriyet karşıtı tarih yazımına ve siyasal İslamcı tarih okumasına göre Misakı Milli, bir taraftan Atatürk ve arkadaşlarının çabası dışında hazırlanmış ve kabul edilmiş bir metin gibi anlatılırken, diğer taraftan Atatürk ve arkadaşlarının Misakı Milli sınırlarına sahip çıkamadıkları ileri sürülür. Ancak her iki eleştiri de temelsiz, yanlış ve haksızdır.
MİSAKI MİLLİ’NİN DOĞUŞU
30 Ekim 1918 tarihli Mondros Mütarekesi sonrasında başlayan İşgallere karşı halkın direnme kararlılığı sayesinde, saraydan-sultandan, İstanbul hükümetinden bağımsız biçimde, yurdun değişik yerlerinde Müdafaai Hukuk Cemiyetleri kurulmuş ve Kuvayı Milliye Hareketi ortaya çıkmıştır.
Mustafa Kemal Paşa (Atatürk), 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkarak dağınık haldeki yerel direnişlerden ulusal bir kurtuluş örgütü yaratmıştır. Erzurum ve Sivas Kongresi’nde ulusal kurtuluşun yol haritası belirlenmiştir. İşte Misakı Milli de bu sırada temellenmiştir. Erzurum ve Sivas Kongrelerinin sonuç bildirileri, Misakı Milli’nin (Ulusal And’ın) temelini oluşturmuştur.
Mustafa Kemal Atatürk ve İsmet İnönü
MİSAKI MİLLİ’NİN HAZIRLANMASI
Tevfik Bıyıklıoğlu’nun deyişiyle “Türk Devleti’nin sınırları Mustafa Kemal Paşa’nın, Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandığı günlerde, Yıldırım Ordular Grubu Kumandanı olarak başlayan ve daha sonra Samsun’a geçmesiyle bütün Millî Mücadele hareketi boyunca devam eden basiretli, azimli ve hesaplı çalışmalarıyla tespit olunmuştur.”(1)
Mustafa Kemal Paşa, İstanbul’da toplanacak Son Osmanlı Mebusan Meclisi’nde bir Müdafaai Hukuk Grubu kurulmasını ve meclis başkanlığı ile “ulusal emelleri içeren ve uygulamaya yönelik bir siyasal program” hazırlanmasını istemiştir.
Bu çerçevede ilk Misakı Milli taslağını 19 Ocak 1920’de Ankara’da bizzat Mustafa Kemal Paşa (Atatürk) kaleme almıştır. İkinci Misakı Milli taslağı ise İsmet Bey (İnönü) tarafından yazılmış, Mustafa Kemal Paşa tarafından gözden geçirilerek imzalanmış ve 21 Ocak 1920’de Müdafaai Hukuk Programı olarak kabul edilmiştir. Her iki taslak da Erzurum ve Sivas Kongrelerinde kabul edilen kararları içermiştir. Bazı ifadeler dışında her iki taslak da aşağı yukarı aynı içeriğe sahiptir.(2)
Mustafa Kemal Paşa’nın başkanlığındaki Temsil Heyeti’nin 1920 yılı Ocak ayının başlarında Ankara’ya gelen milletvekilleriyle yaptığı görüşmeler sonunda Mustafa Kemal Paşa tarafından hazırlanan “Müdafaai Hukuk Grubu Programı ve Misakı Milli” taslağı, Hüsrev (Gerede) Bey’e verilerek İstanbul’a gönderilmiştir.(3) İsmet Bey’in hazırladığı ve Mustafa Kemal Paşa’nın gözden geçirip onayladığı “Müdafaai Hukuk Programı ve Misakı Milli” taslağı da Binbaşı Salih (Omurtak) Bey aracılığıyla İstanbul’a gönderilmiştir.(4) Mustafa Kemal Paşa, İsmet Bey’in taslağı hakkında, 21 Ocak 1921’de Rauf (Orbay) Bey’e yazdığı notta, “Grup Programı’nın İsmet Bey tarafından yazılan tarzı takdim edilmiştir. Bunda daha ziyade açıklık olduğunu zannederim” demiştir.(5)
MİSAKI MİLLİ’NİN KABUL EDİLMESİ
12 Ocak 1920’de İstanbul’da Osmanlı Mebuslar Meclisi açılmıştır. Bu mecliste, 22 Ocak 1920 tarihinde yapılan özel ve gizli toplantıda Mustafa Kemal Paşa’nın gönderdiği “Grup Programı ve Misakı Milli” metni okunmuştur.
O günlerde İstanbul’da Mebuslar Meclisi’nde “Ahdi Milli” adı verilen bir metin üzerinde çalışılmaktadır. Ahdi Milli’de, Suriye de “ulusal sınırlar” içinde gösterilmiştir. Rauf Bey ve arkadaşları, bu Ahdi Milli’yi Mustafa Kemal’in gönderdiği Misakı Milli metinleriyle pek bağdaştıramadıkları için söz konusu metinlerin birleştirilmesi amacıyla bir komisyon kurulmasını önermişlerdir. Bunun üzerine on kadar üyeden oluşan bir komisyon kurulmuştur.(6)
Sonuçta İstanbul’da Osmanlı Mebuslar Meclisi’nde kurulan bu komisyon, Mustafa Kemal Paşa’nın Ankara’dan gönderdiği taslak metinler üzerinde bazı düzeltmeler yapmıştır. Böylece son şeklini alan metin, Mebuslar Meclisi’nin 28 Ocak 1920 tarihli özel ve gizli oturumunda Erzurum Milletvekili Celalettin Arif Bey ve 121 milletvekilinin imzasıyla “Aht ve Misakı Milli” adıyla kabul edilmiştir. Önce bir grup programı olarak düşünülen “Misakı Milli”, sonradan bir meclis kararı halini almıştır.(7)
6 maddelik ve toplam 1.5 sayfalık Misakı Milli’ye göre “Osmanlı devletinin özellikle Arap çoğunluğun oturduğu ve 30 Ekim 1918 günlü silah bırakışmasının (Mondros Ateşkes Antlaşması’nın) imzalanması sırasında düşman ordularının işgali altında kalan kısımlarının geleceğini buralar halkının serbestçe belirlemesi gerekli olduğundan söz konusu mütareke çizgisinin içinde ve dışında, din, ırk ve emel yönlerinden birleşik ve birbirine karşılıklı saygı ve özveri duygularıyla dolu ve etnik ve toplumsal hakları ile bölgelerinin koşullarına uyum gösteren Osmanlı-İslam çoğunluğun oturduğu kısımların tümü hiçbir nedenle birbirinden ayrılmaz bir bütündür.” Kars Ardahan Batum ve Batı Trakya için halk oylaması yapılmalıdır. İstanbul’un ve Marmara Denizi’nin güvenliği sağlanmak kaydıyla Boğazların dünya ticaretine açılmasına bizimle birlikte öteki tüm devletlerin oy birliğiyle karar verilecektir. Azınlık hakları komşu ülkelerdeki Müslümanların da aynı haklardan yararlanması koşuluyla güvence altına alınacaktır. Kapitülasyonların kaldırılmasına karşılık Osmanlı borçları ödenecektir.
Kabul edilmesinden sonra yaklaşık 20 gün gizli kalan Misakı Milli, 17 Şubat 1920’de Osmanlı Mebuslar Meclisi’nde Edirne Milletvekili M. Şeref Aykut tarafından okunmuştur.
İstanbul’da Osmanlı Mebuslar Meclisi’nin Türkiye’nin bağımsızlık belgesi Misakı Milli’yi yayımlaması İngilizler başta olmak üzere İtilaf devletlerini rahatsız etmiştir. Bunun üzerine İtilâf devletleri, 16 Mart 1920’de İstanbul’u resmen işgal etmiş ve Mebuslar Meclisi’ni basarak ileri gelen milletvekillerini ve bazı aydınları tutuklayıp Malta’ya sürmüştür.
23 Nisan 1920’de Ankara’da açılan TBMM, 18 Haziran 1920’de açıkladığı dış politika ilkeleri doğrultusunda Misâkı Millî’ye bağlı kalınacağını tüm dünyaya ilan etmiştir.(8)
Görüldüğü gibi Misakı Milli, Mustafa Kemal Paşa’nın başkanlık ettiği Erzurum ve Sivas Kongresi kararları doğrultusunda Ankara’da milletvekilleriyle yaptığı toplantılar sonunda bizzat Mustafa Kemal (Atatürk) ve İsmet (İnönü) tarafından hazırlanmış; Ankara’da hazırlanan bu taslak metinler İstanbul’da bir komisyonun yaptığı bazı değişikliklerle Misakı Milli olarak kabul edilmiştir. Misakı Milli, İngiliz emperyalizmine teslim olmuş sarayın-sultanın değil, emperyalizme karşı bir bağımsızlık savaşı yürüten Mustafa Kemal Atatürk ile İsmet İnönü gibi arkadaşlarının eseridir.
MİSAK-I MİLLİ METİNLERİNİN FARKI
28 Ocak 1920’de Osmanlı Mebuslar Meclisi’nde kabul edilen Misakı Milli metni genel olarak Mustafa Kemal Paşa’nın Rauf Bey’e gönderdiği taslak metinleri kapsamakla birlikte bazı farklılıklara da sahiptir.
Ankara’dan gönderilen metinlerden biri 7, diğeri 8 madde olarak düzenlenişken, Misakı Milli metni 6 madde olarak düzenlenmiştir. Savaşın sorumlusu ve anayasaya aykırı faaliyetlerde bulunan hükümetlere soruşturma açılması maddesi, Mebuslar Meclisi’nde ayrı bir madde olarak düzenlenerek Misakı Milli’den çıkarıldığından ve bazı maddeler de birleştirildiğinden böyle bir durum ortaya çıkmıştır.
Misakı Milli metnindeki bazı yapısal değişiklikler ise şunlardı:
Mustafa Kemal (Atatürk) ve İsmet (İnönü)’nün metinlerinde geçen Milletler Cemiyeti’nden (md.6) İstanbul’da kabul edilen Misakı Milli’de hiç söz edilmemiştir.
Misakı Milli metinleri arasındaki en ciddi farklılık “mütareke sınırlarının içinde ve dışında” ifadesinde göze çarpmaktadır. Ankara metinlerinde, Mondros Ateşkes Antlaşması’yla belirlenen “sınırların içinde” yaşayan İslam çoğunluğunun “ayrılık kabul etmez bir bütün” olduğu belirtilirken, İstanbul’da bu maddenin kapsamı daha da genişletilerek “mütareke sınırlarının içinde ve dışında” yaşayan Osmanlı-İslam topluluklarını kapsaması sağlanmıştır.
Mustafa Kemal (Atatürk) ve İsmet (İnönü) hazırladıkları metinlerde, Osmanlı topraklarındaki Müslüman topluluklar için “özkardeş” deyimini kullanırken (md. 2), İstanbul’daki Misakı Milli metninde bu tanımlamaya yer verilmemiştir.
Bunların yanı sıra Mebuslar Meclisi’nde kabul edilen Misakı Milli metninde, Batı Trakya’nın hukuki durumundan söz edilirken “Türkiye” kavramının kullanılması çok önemlidir. (Md.3)
Misakı Milli metinleri arasındaki bu farklılıklar arasında Mustafa Kemal Paşa’nın en çok dikkatini çeken nokta, sınırların tanımlanması için kullanılan “içinde” sözcüğünün yanına eklenen “dışında” sözcüğüdür. Rauf (Orbay) Bey, 6 Şubat 1920’de Osmanlı Mebuslar Meclisi’nde kabul edilen Misakı Milli metnini Mustafa Kemal Paşa’ya gönderdiğinde, Mustafa Kemal Paşa, 7 Şubat 1920’de Rauf (Orbay) Bey’e gönderdiği bir telgrafta, Misakı Milli metnindeki bu değişikliğin nedenini sormuştu:
“Aht ve Misakı Milli’de Mütareke hattı ‘dâhil ve haricinde’ kalan memleketlerin ayrılmaz bir bütün olduğundan bahsediliyor. Eğer böyle ise sınır hakkındaki prensiplerimde esaslı bir fark yapılmıştır. Bu yönün ve bir de cihana ilan edilmesi lazım gelen bir barış programının gizli tutulmasındaki fayda ve sebebin izah buyurulmasını rica ederiz.”(9)
Mustafa Kemal Paşa’nın bu sorularına Rauf Bey’in verdiği yanıt şöyleydi: “1. Bu şekilde, Türk olan Süleymaniye ve Kerkük de iddiamıza dâhil oluyor. Herkesin fikri bu merkezde olduğundan fazla ısrarı münasip görmedik… 2. Biz tabii yayımlanmasına taraftarız. Fakat mebusların bir kısmı siyasi bir mahiyete sahip olan bu beyannamenin yayımlanmasına, hariciye memurlarından oluşan bir encümende incelenerek karar verilmesini ve tercüme edilmesini teklif ettiler. Bu zevat çalışmalarında gecikti…”(10)
Mustafa Kemal (Atatürk), Misakı Milli metininin, sınırları belirleyen ilk maddesine “dışında” ifadesinin eklenmesini doğru bulmamıştı. Çünkü Mondros Ateşkes Antlaşması’nın imzalandığı gün Türk ordusunun elinde bulunan hattın esas alınması ilkesi ilk kez Erzurum Kongresi’nde kabul edilmişti. Kongre bildirisinin 6.maddesinde “30 Ekim 1918 tarihindeki sınırlarımız içinde kalan” ülkenin bölünmezliği dile getirilmişti. Bu madde Sivas Kongresi’nde de aynen kabul edilmişti. Bu nedenle Mustafa Kemal (Atatürk) ve İsmet (İnönü), Misakı Milli’nin taslak metnini hazırlarken çok doğal olarak sadece “mütareke sınırlarının içinden” söz etmişlerdi. Ayrıca gerçekçi olan da buydu. Mütareke sınırlarının dışından söz edilmesi, sınır ötesine taşan yayılmacı amaçlar beslendiği biçiminde yorumlanmaya açıktı. Bu durum Türkiye’nin haklı davasına gölge düşürebilirdi.(11)
Bu nedenledir ki, 23 Nisan 1920’de Ankara’da TBMM açıldıktan sora Mustafa Kemal Paşa’nın isteğiyle “haricinde /dışında” sözcüğü Misakı Milli’den çıkarılmıştır.(12)
ATATÜRK’E GÖRE MİSAKI MİLLİ
Mustafa Kemal Paşa, Büyük Millet Meclisi'nin açılışının ertesi günü, 24 Nisan 1920’de yaptığı, uzun konuşmasında, “Mütarekenamenin imzalandığı 30 Teşrin-i evvel (Ekim) 1334 (1918) tarihinde çizdiği hudut, hududı millîdir” dedikten sonra şunları söylemişti: “Vatanımızın hududu olacak bu hududu ihtimaldir ki, teferruatıyla bilmeyen arkadaşlarımız vardır. Bunu: Şark hududuna Elviye-i Selaseyi (Kars, Ardahan ve Batum) dâhil ederek tasavvur buyurunuz. Garp hududu Edirne’den bildiğimiz gibi geçiyor. En büyük değişiklik, Güney hududunda olmuştur. Güney hududu İskenderun güneyinden başlar. Halep ile Katma arasından Cerablus Köprüsü'ne müntehi olur bir hat ve Şark parçasında da Musul vilayeti, Süleymaniye ve Kerkük havalisi ve bu iki mıntıkayı yekdiğerine kalbeden hat. Efendiler; bu hudut, sırf askeri mülâhazat ile çizilmiş bir hudut değildir, hudud-ı millî'dir.”
Mustafa Kemal Paşa, Misakı Milli’nin Doğu sınırlarını gerçekleştirmek konusunda ne kadar kararlı olduklarını da TBMM’de 21 Mart 1921 tarihli gizli oturumda şöyle ifade etmiştir:
“Sulh ile alınır; sulh ile alınamazsa bittabi cebren alınır. Savaşmak için ne yapmak lâzımsa yapacağız. (…) Misâkı Millî’mizde Elviye-i Selase bizimdir diyoruz…”
Misak-ı Milli'de Batı Trakya'da halk oylaması istenmişti. Atatürk’ün ve İnönü’nün metinlerinde de (Md.4 ve Md. 3) Batı Trakya’da halk oyalamasından söz ediliyordu.(13) Ancak Atatürk, 16-17 Ocak 1923'te İzmit Basın Toplantısı'nda, Batı Trakya konusundaki maddeyi Misak-ı Milliye kendisinin koymadığını o koşullarda böyle bir beklentinin mantıklı ve Türkiye'nin çıkarına uygun olmadığını belirtmişti.(14)
Her ne kadar Kanaat Kütüphanesi tarafından Hilal Matbaası’nda bastırılan, 68 x100 cm boyutlarında, 1: 2.250.000 ölçekli, tarihsiz bir Misakı Milli haritası olsa da (15) Misakı Milli’de sınırlar kesin olarak çizilmemiştir. Bu nedenledir ki Atatürk, Lozan Antlaşması'nın Misakı Milli'ye aykırı olduğunu söyleyenlere mecliste şöyle demişti:
"Efendiler toprak konusu ve sınır konusu Misak-ı Milli'nin bilindiği gibi birinci maddesinde yer almaktadır. Ancak Misak-ı Milli şu çizgi bu çizgi diye hiçbir zaman sınır çizmemiştir. O sınırı çizen şey milletin menfaati ve yüksek kurulumuzun yerinde ve doğru kararıdır. Yoksa haritası mevcut bir sınır yoktur."(16)
Mustafa Kemal Paşa’ya ait açıklamalardan anlaşılmaktadır ki sınırların çizilmesinde tek ölçüt sadece askerî düşünceler değil tarihî, sosyolojik, kültürel, ekonomik gerçekler ile askeri ve siyasi gücün boyutlarıdır.
MİSAKI MİLLİ’Yİ ANLAMAK
Misak-ı Milli 1920 yılı başında ülke işgal altındayken; saray/sultan İngiliz emperyalizmine teslim olmuşken, taslak metnini Ankara’ya gelen milletvekilleriyle yapılan görüşmeler sonunda, bizzat Atatürk ve İnönü’nün hazırladığı akılcı, gerçekçi ve Müdafaai Hukuk ruhuna dayanan bir “ulusal hedef” belgesidir.
Misakı Milli idealdir. Kurtuluş Savaşı’nın gelişimi Miskı Milli’yi şekillendirmiştir. Örneğin, Temmuz 1921’de Yunan ordularının Ankara’ya 50 km. yaklaştıkları bir ortamda Misakı Milli hedefi Musul’u ve Batı Trakya’yı kurtarmak değil, Ankara’yı kaybetmemek Eskişehir’i Afyon’u Kütahya’yı Bursa’yı kurtarmaktı; Büyük Zafer’in kazanıldığı 1922 sonunda Misakı Milli hedefi Doğu Trakya’yı ve İstanbul’u da kurtarmaktı. Ankara’da masa başında hazırlanan Misakı Milli, İnönü’de, Sakarya’da, Afyon’da ve Dumlupınar’da savaş meydanlarında “askeri zaferlerle”; Mudanya’da ve Lozan’da ise “diplomatik zaferlerle” uygulandı.
Atatürk, Misakı Milliyi hazırlarken 30 Ekim 1918’de Mondros Ateşkes Antlaşması sırasında Türkiye’nin elinde olanları korumayı ve tam bağımsızlığı amaçlamıştı. Bunun dışına taşan hayalci isteklere karşı çıkmıştı. O sırada 12 Ada, Ege Adaları, Kıbrıs ve Batı Trakya Türkiye’nin elinde değildi. Buralar, I. Dünya Savaşı öncesinde kaybedilmişti. Doğu Trakya, İstanbul ve Anadolu toprakları ile Musul, Hatay ve Batum Türkiye’nin elindeydi. Buralar, Mondros sonrası işgal edilmişti.
Türkiye, Lozan görüşmelerindeki yol haritasının esaslarını Misakı Milli’ye göre belirlemişti. Türkiye Lozan’da, Misakı Milli’de öngörülen sınırları büyük oranda gerçekleştirdi. İstanbul’u, Doğu Trakya’yı ve Anadolu’yu kurtardı. Boğazların güvenliğini sağladı. Kapitülasyonları kaldırdı. Musul için mücadele etti. Musul sorunu Lozan’da çözülemedi, Lozan sonrasına bırakıldı. Musul, Lozan’da değil, Şeyh Sait İsyanı sonrasında 1926’da kaybedildi. O koşullarda Musul’u askeri güçle almaya çalışmak Misakı Milli’de başka büyük kayıplara yol açabilecek bir maceraya atılmak olurdu. Türkiye, çok doğru bir kararla, böyle bir maceraya atılmadı. Batum ve Hatay da Lozan’da değil, Kurtuluş Savaşı sırasında, bu savaşın kazanılmasında etkili olacak derecede çok önemli bazı kazanımlar karşılığında bırakıldı. Ayrıca 1921’de Fransa mandasında Suriye’ye bırakılan Hatay, 1938’de kurtarıldı, 1939’da anavatana katıldı. Dolayısıyla Lozan’da Misakı Milli’den büyük tavizler verildiği, Atatürk ve Cumhuriyet karşıtlarının bir kara propagandasıdır.
Misakı Milli’de sınırı çizen şey önce askeri, sonra politik güçtü. Atatürk, bu gücün sınırlarını çok iyi biliyordu.
Kaynaklar, Dipnotlar
1.Tevfik Bıyıklıoğlu, Atatürk Anadolu'da 1919-1921, Ankara 1981, s. 32.
2.Atatürk’ün Bütün Eserleri, (ATABE), C.6, s.161-166.
3.ATABE, C.6, s.159.
4.Şerafettin Turan, Türk Devrim Tarihi, 2. Kitap, Ulusal Direnişten Türkiye Cumhuriyeti’ne, 2. bas, Ankara, 1998, s. 83; ATABE, C.6, s.160.
5.ATABE, C.6, s.164; Turan, s. 83.
6.Turan, s. 85.
7.ATABE- C.6 s.160, 167-171.
8.Hikmet Öksüz, “Atatürk ve İnönü Dönemi Dış Politikaları Üzerine Bütüncül Bir Değerlendirme”, Türk Yurdu, S. 300, Ankara 2012, s. 1.
9.ATABE, C.6, s.171.
10.ATABE, C.6, s.171.
11.Turan, s. 79-80.
12.ATABE, C.6, s. 160; Turan, s. 90.
13.ATABE, C.6, s.162-163.
14.ATABE, C.14 s. 267.
15.“Misak-ı Milli ve Misak-ı Milli Haritası, https://ttk.gov.tr/wp-content/uploads/2024/06/Misak-i-Milli-Uzun-Metin-1.pdf.
16.TBMM ZC. C.4 s. 173 174.
---
