Oligark siyasette oldukça yerleşmiş bir kavramdır. Bu dizinin ilki olan dünkü yazımda, teknoloji multi milyarderlerin “demokratik bir katılım veya denetim olmaksızın insanlığın geleceğini şekillendirdiği”ne işaret etmiştik.
“Teknoloji oligarkları” artık pek çok eleştirel yazıya yerleşmiş durumda. Peki bu ne demek: “Oligark, ulusal siyaseti etkilemek için gerekli kaynakları kontrol eden genellikle işadamına deniyor. Gerekli kaynaklar, muazzam servetler ve ekonomide etkin şirketlerin kontrolüdür. Bunların sayısı tek değil çoktur. Sovyetler Birliği yıkılınca (ve Ukrayna’da) ülkedeki devlet şirketlerini, kurumlarını ve piyasaları hızla ele geçiren milyarderler türedi. Bunlar siyasetin tepesini ve politikalarını da belirlemeye başladı, büyük bir etki temerküzü oluştu.”
Bu oligarklar siyasetin tepesinden destek aldıkları gibi (ABD, siyaset de bunları gerektiğinde otoriter yöntemlerle kendi kumandası altına alabiliyor, dahası malına mülküne çökebiliyor -Putin-). (*)
ABD’de dün saydığımız teknoloji oligarklarını Trump destekliyor. İktidara geldiğinde tüm bu oligarklar Trump törenlerinde boy gösterdi.
TOPLUMSAL DEPREM
Bernie Sanders dün bahsettiğim yazısında, yapay zekâ ve robotik teknolojilerinin ekonomi ve çalışanların yaşamları üzerinde olabilecek etkiler üzerinde hazırladıkları rapordan aktarıyor: Yapay zekâ, otomasyon ve robotik teknolojileri gelecek on yılda Amerika’da yaklaşık 100 milyon işi ortadan kaldırabilecek, bunların arasında kayıtlı hemşirelerin yüzde 40’ı, kamyon şoförlerinin yüzde 47’si, muhasebecilerin yüzde 64’ü, öğretmen yardımcılarının yüzde 65’i ve fast-food çalışanlarının yüzde 89’u gibi birçok meslek var.
Bu oligarklar arasında olan Elon Musk diyor ki: “Yapay zekâ ve robotlar tüm işleri ortadan kaldıracak. Çalışmak isteğe bağlı olacak.” Bill Gates, insanlar “çoğu şey için gerekli olmayacak”. Anthropic CEO’su Dario Amodei, yapay zekâ beyaz yakalı işlerin yarısının kaybına yol açabilecek.
Ortaya derin toplumsal sorunlar çıkacağı kesin. Kitlesel işsizliklerle devletlerin başa çıkması zor. Yaşamaları için gerekli her şey nasıl karşılanacak? Zenginlerin, oligarkların servetlerinin paylaşımları gündeme gelebilecek (mi)? Kesinlikle yeni bir düzen dayatması ile karşı karşıya gelebilecek toplumlar.
DEMOKRASİ SORUNU
Sanders’in soruları var: Yapay zekâ ve robotik daha özgür bir toplum olmamıza yardımcı olacak mı yoksa teknolojiyi kontrol eden oligarklara daha da fazla güç mü verecek? Yapay zekâ, özel hayatımıza ve sivil özgürlüklerimize büyük bir müdahale getirecek mi?
Dünyanın en zengin ikinci kişisi Larry Ellison geleceği tarif ediyor bu konuda: Yapay zekâ destekli bir gözetim devletinde “vatandaşların en iyi davranışlarını sergileyeceklerini, çünkü olup biten her şeyi sürekli kaydedip raporlayacağımızı” söyledi. Her telefon görüşmesi, her e-posta ve mesaj, internetteki her araştırma, şirketlere ve tabii ki devlete yapay zekâ sahiplerinin erişimine açık olacak.
İNSANIN YENİ TARİFİ
Sanders insana inerek soruyor: Kim olduğumuz ve duygusal ve entelektüel olarak nasıl geliştiğimiz, diğer insanlarla olan ilişkilerimize büyük ölçüde bağlıdır. Ancak yapay zekâ bunu değiştiriyor. Common Sense Media’nın yakın zamanda yaptığı bir ankete göre, ABD’li gençlerin yüzde 72’si yapay zekâyı arkadaşlık için kullandığını ve yarısından fazlasının bunu düzenli olarak yaptığını söylüyor.
Milyonlarca insan duygusal desteği bir makineden aradığında ne olur? En önemli ilişkilerimiz diğer insanlarla olmadığında, bunun insanlığımız üzerindeki uzun vadeli etkisi ne olur?
Yapay zekânın çevremiz üzerindeki etkisi nedir? Yapay zekâ veri merkezleri muazzam miktarda elektrik ve su gerektiriyor. ABD’de birçok topluluk dünyanın en büyük şirketlerinden bazılarının inşa ettiği veri merkezlerine karşı mücadele veriliyor. (Bizde ormanların kesilmesine ve doğanın tahribine karşı mücadele gibi.)
ROBOTLAR SAVAŞI
Yapay zekâ ve robotik, dış politika ve savaşları nasıl etkileyecek?
Milyonlarca robot asker, insan askerlerin yerini alırsa gelecek nasıl görünecek?
Liderler, can kaybı endişesi duymadıkları takdirde savaşa girme veya askeri müdahale tehdidinde bulunma olasılıkları daha yüksek olacak mı? Robotlar arasında bir silahlanma yarışı yaşanacak mı? Bu durum dünya genelindeki dış politikaları nasıl şekillendirecek?
Yapay zekâ, insanlığın gezegeni kontrol etme yeteneği için varoluşsal bir tehdit mi? Bazılarımız, 1968 yapımı o muhteşem bilim kurgu filmi “2001: Bir Uzay Macerası”ndaki, uzay gemisini kontrol eden süper zeki bilgisayar HAL’in insan efendilerine isyan ettiği sahneyi hatırlıyor.
Yapay zekânın “babası” kabul edilen Nobel ödüllü Dr. Geoffrey Hinton: “Yakın zamanda yapay zekânın insanlardan daha zeki hale gelmesi sadece bir zaman meselesi.”
Sanders: Bu, insanların gezegeni kontrol etme yeteneğini kaybetme olasılığını mı gündeme getiriyor? Devam edeceğim, başka kaynaklarla...
***
(*) Türkiye’de oligarklar var mı! Bence var, bunları iktidar yarattı, madenlere de el atan az sayıda büyük inşaat şirketleri bu kapsamda sayılabilir. İktidar, mensuplarının zenginleşmesini, seçmenin oylarını etkilemesini -siyasetin finansmanı- bu sayede sağlanıyor.
