Hukuk devletinin vazgeçilmez unsurlarından biri olan “masumiyet karinesi” veya “suçsuzluk karinesi”, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 38’inci maddesinin dördüncü fıkrasında, “Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kimse suçlu sayılamaz” hükmü ile pozitif hukukta da yer almaktadır.
Hukuk doktrininde masumiyet karinesi olarak adlandırılan bu ilke Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 6/2. maddesinde, “Bir suç ile itham edilen herkes, suçluluğu yasal olarak sabit oluncaya kadar suçsuz sayılır” biçiminde ifade edilmektedir.
Masumiyet karinesi, suçlu olduğu iddia edilen kişiyi hem yargılama öncesinde hem de yargılama sırasında ve hakkında verilecek hüküm kesinleşinceye kadar koruma amacı taşımaktadır.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi, bu ilkeyi koruma amacına yönelik olarak birçok karar vermiş olmasına karşın, ülkemizde ceza yargılaması sürecinde ne soruşturma ne kovuşturma ne de mahkeme aşamasında bu ilkeye uygun davranıldığından söz etmek mümkündür.
YARGI BAĞIMSIZLIĞI İLKESİ
Anayasa Mahkemesi’nin bu konuyla ilgili kararlarında vurguladığı üzere, yargı bağımsızlığı ilkesi ile masumiyet karinesi arasında yakın bir ilişki bulunmaktadır. Bir kişinin suçlu sayılabilmesi ancak bağımsız bir mahkemece yürütülen ve adil yargılanma şartlarını taşıyan bir yargılama süreci sonunda, her türlü şüphenin giderilmesiyle ulaşılacak maddi gerçeklik sonucunda verilecek bir hükümle mümkün olabilecektir.
Anayasa Mahkemesi, 27 Ekim 2025 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan 30 Temmuz 2025 tarih ve 2023/95915 başvuru sayılı kararında, masumiyet karinesi için “Kişinin suç işlediğine dair kesinleşmiş bir yargı kararı olmadan suçlu olarak kabul edilmemesini güvence altına almaktadır. Ayrıca hiç kimse suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar yargılama makamları ve kamu otoriteleri tarafından suçlu olarak nitelendirilemez ve suçlu muamelesine tabi tutulamaz” ifadelerini kullanmaktadır. Demek ki yalnızca yargı mercileri değil, daha da önemlisi tüm kamu makamlarının bu karineye saygı duyması anayasa ve Anayasa Mahkemesi kararları gereğidir. Yasama, yürütme ve hatta yargı, hakkında kesinleşmiş hüküm bulunmayan hiç kimseyi suçlu gibi değerlendiremez ve kamuoyuna suçlu gibi gösteremez.
Aynı mahkeme kararında bu karinenin sağladığı güvencenin iki yönü üzerinde de durulmuş olup güvencenin ilk yönü, kişi hakkında ceza yargılaması sonuçlanıncaya kadar geçen, kişinin suç isnadı altında olduğu sürece ilişkin olarak suçlu olduğuna dair hüküm tesis edilene kadar kişinin suçluluğu ve eylemleri hakkında erken açıklamalarda bulunulmasını yasaklamakta ikinci yönü ise ceza yargılaması sonucunda mahkumiyet dışında bir hüküm kurulduğunda devreye girerek daha sonraki yargılamalarda ceza gerektiren suçla ilgili olarak kişinin masumiyetinden şüphe duyulmasını, kamu makamlarının toplum nezdinde kişinin suçlu olduğu izlenimini uyandıracak işlem ve uygulamalardan kaçınmasını sağlamaktadır.
LEKELENMEME HAKKI
Masumiyet karinesinin çok yakından ilişkili olduğu bir diğer konu da lekelenmeme hakkıdır. Suç şüphesi nedeniyle hakkında soruşturma veya kovuşturma yürütülen kişinin, şeref, onur ve haysiyetinin zarar görmemesi, toplumdaki saygınlığının zedelenmemesi, mesleki geleceğinin tehlikeye atılmaması, ailesinin ve yakınlarının mağdur edilmemesi, en nihayetinde kişinin masumiyet karinesinin çiğnenmemesi gerekmektedir. Esasen soruşturmanın gizli yapılmasını öngören Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 157. maddesinin getirilme nedenlerinden biri de kişilerin lekelenmeme hakkını korumaktır. Bu hakkın ihlal edilmemesi için adli makamlar, Emniyet güçleri ve sivil idarenin anayasa ve kanunlara hassasiyetle uyması gerekmektedir. Bu hususta basın yayın organlarının da kişilerin “lekelenmeme haklarına” saygı göstermesi, masumiyet karinesini zedeleyecek tutum ve davranışlardan kaçınması, halkın haber alma hakkı ile kişinin lekelenmeme hakkı arasındaki hassas dengeyi gözetmesi zorunludur.
Yargı bağımsızlığının, masumiyet karinesinin ve lekelenmeme hakkının etkin bir biçimde korunabilmesi; yasama, yürütme ve yargı organları arasındaki ilişkinin, “kuvvetler ayrılığı ilkesi”ne uygun şekilde düzenlenmesini zorunlu kılmaktadır.
Sabaha karşı gözaltına almalar, gözaltı kararı bile olmadan mevcutlu olarak ifadeye götürülmeler, gizli olması gereken soruşturma evresinin yazılı ve de görüntülü olarak dışarıya servis edilip kişiler hakkında olumsuz algı oluşturulması hem masumiyet karinesini hem de lekelenmeme hakkını açık açık çiğnemek demektir.
Emekli Danıştay Üyesi Suna Türkoğlu
