Davos, uzun yıllar boyunca küresel kapitalizmin vitriniydi. Dünya Ekonomik Forumu’nun Alp Dağları’ndaki bu küçük kasabada düzenlenen toplantılar, “patronlar kulübü” olarak anılırdı. Küresel ekonominin kuralları burada konuşulur, hegemon güçlerin stratejileri burada şekillenirdi.
Son yıllarda neoliberal politikaların yarattığı derin eşitsizlikler, iklim krizi ve sosyal kırılmalar Davos’un gündemine girmeye başlamıştı. Ama sistemin kendi içinde köklü bir kırılma yaşayacağı gerçekten bekleniyor muydu? Sanmıyorum.
Ama bu yıl Davos başka bir Davos oldu.
Kanada Başbakanı Mark Carney’in Davos’ta dile getirdiği gibi, artık küresel düzende bir “kopuş” yaşanıyor. Ve bu kopuşun merkezinde Donald Trump var. Trump, yalnızca politikalarıyla değil, diliyle de II. Dünya Savaşı sonrası kurulan liberal düzeni hedef alıyor. Çok taraflı kurumlar, müttefiklik ilişkileri, uluslararası hukuk ve serbest ticaret; Trump’ın dünyasında birer yük.
Venezuela’da yapılanlar, Grönland tehditleri, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’a yönelik küçümseyici tavır... Bunların hiçbiri tesadüf değil. Hepsi aynı mesajın parçaları:
Kurallara dayalı düzen sona eriyor, güç siyaseti geri dönüyor.
Küçük ama çarpıcı bir örnek: Birleşik Krallık’ın Mayıs 2025’te Chagos Adaları üzerindeki egemenliğini Mauritius’a devretme kararı, hukuka dayalı düzenin geç kalmış ama anlamlı bir örneğiydi. Ancak tam da bu nedenle Trump’ın hedefi oldu. Trump anlaşmayı “büyük bir aptallık” olarak nitelendirdi. Londra’nın seçilmesi tesadüf değildi. Çok taraflılık ve uluslararası hukuk, Trump’ın dünyasında erdem değil, zaaf. Verilen mesaj açıktı:
Kurallara uyanlar kaybeder, gücü olan alır. Trump Britanya’yı hedef alarak aslında Avrupa’ya ve müttefiklerine sesleniyordu: “ABD olmadan stratejik bir ağırlığınız yok.”
Davos’ta verilen mesaj açıktı: Kurallara dayalı düzen bitiyor, güç siyaseti geri dönüyor. Trump, desteğin, hatta egemen toprakların bile pazarlık konusu olduğu bir dünya inşa etmeye çalışıyor. Ve tam bu atmosferde, başka bir gelişme gündeme geldi.
GAZZE BARIŞ KURULU: YENİ DÜZENİN PROVASI
ABD’nin yaklaşık 60 ülkeye gönderdiği Gazze Barış Kurulu’na davet, klasik bir diplomatik girişim değildi. Bu, yeni bir dünya düzeninin pilot uygulamasıydı. Davet Davos’ta ilan edilmedi, öncesinde yapıldı. Davos’ta ise imzalar atıldı. Ortaya çıkan tablo dikkat çekiciydi:
Batı Avrupa ülkeleri temkinliydi. Batı için mesele Gazze değildi, sistemdi. Fransa ve Almanya’nın sorduğu soru basitti: “Bu yapı Birleşmiş Milletler’in yerini mi alacak?”
Çünkü BM zayıflarsa Batı’nın kurduğu düzen zayıflar. Kurallar çökerse Batı’nın meşruiyet zemini çöker. Bu yüzden Avrupa bekledi. Trump’ın niyetini test etti. Ve ilk kez açık bir mesafe koydu. Bu, ABD ile Avrupa arasındaki en derin kırılmalardan biriydi. Atlantik ittifakı artık sadece askeri değil, zihinsel olarak da çatlıyordu.
İsrail’in tavrı ise farklıydı. İsrail acele etmedi. Çünkü pazarlık gücü var. Mesajı açıktı: “Ben olmadan bu plan işlemez.” O yüzden beklemek, İsrail için zayıflık değil, strateji...
EĞER MASADA DEĞİLSEN MÖNÜDESİN
Türkiye ve bazı Ortadoğu, Asya ve Doğu Avrupa ülkeleri ise hızlı davrandı. Çünkü yeni dünyada en büyük korku, dışarıda kalmak. Masada olmayan, oyunda olmaz. Oyunda olmayan, kararların öznesi değil nesnesi olur. Türkiye’nin refleksi tanıdıktı:
“Karşı çık ama masadan kalkma.”
Bu çıkarcılık mı? Evet, kısmen.
Bu korku mu? Evet, kısmen.
Türkiye farklı ne yapabilirdi? Batı gibi bekleyebilirdi ama masadan dışlanma riskini göze alması gerekirdi.
İsrail gibi pazarlık yapabilirdi ama İsrail’in sahip olduğu askeri ve siyasi güce sahip değildi.
Ya da en zor yolu seçebilirdi: Katılır ama şart koyardı, kırmızı çizgilerini ilan ederdi, BM’nin yerine geçilemeyeceğini açıkça söylerdi. Filistin’in siyasi öznesinin tasfiye edilmesine karşı dururdu. Yapmadı çünkü yazık ki bugün Ankara’nın dış politikası ilke üzerine değil, manevra üzerine kurulu.
Ve belki de asıl soru şu: Yeni dünyada kim masada kalacak, kim mönüye dönüşecek?
Aslında Trump’ın kurmak istediği düze- ne karşı çıkmak imkânsız değil.
Ama tek tek ülkeler için neredeyse imkânsız. Bugün hiçbir orta ölçekli ülke, tek başına ABD’nin dayattığı güç siyasetini dengeleyemez. Ama birlikte hareket eden ülkeler bunu yapabilir.
Sorun şu: Batı parçalı, Avrupa bölünmüş, Küresel Güney dağınık, orta ölçekli ülkeler ise birbirine güvenmiyor. Trump’ın asıl başarısı burada yatıyor: Rakiplerini değil, ittifakları zayıflatmak.
