Ekonomide oluşan kısır döngüyü, çözümsüz süreci, “ekonomiye giriş” el kitaplarında yer alan bilgileri aktararak nedenleriyle açıklamaya çalışacağım.
Bireyin, hanehalkının reel geliri azaldıkça talep, iktisatta alt grup mal (inferior good) olarak nitelendirilen görece daha ucuz mallara yönelir. Tüketicinin reel geliri azaldıkça daha ucuz alt grup mallara yöneleceği İngiliz iktisatçı Robert Giffen tarafından gözlemlendiğinden kuram da “Giffen paradoksu” olarak anılır.
Emeklinin, emekçinin reel geliri azaldıkça daha ucuz alt grup mallara yönelişin beslenmeye etkisi, sofralarda kırmızı et, balık, süt ürünlerinin azalması, karbonhidratlı ürünlerle beslenme, beslenme kalitesini düşürerek yetersiz beslenmeye yol açar.
Beslenme, insani gelişme endeksinin (human development index-HDI) bileşenlerindendir, kalitesinin düşüşü HDI’yi de aşağıya çeker. Gelişmişlik endeksi geriler.
İktisadi analizde “esneklik” yöntem olarak kullanılır. Esneklik, bağımlı değişkenin, bağımsız değişkene verdiği karşılık, aritmetik olarak bağımlı değişkende değişim hızına oranı, bağımsız değişkenin değişim hızına oranıdır.
Talep analizinde gelir esnekliği, tüketicinin mal geliri değiştiğinde talep edilen ürünün miktarındaki değişim hızının, gelirin değişim hızına oranıdır. Gelir esnekliği “1”den büyükse, tüketicinin reel geliri arttığında ürüne talep daha hızlı artar. Geliri azaldığında da talep daha hızlı azalır. Dayanıklı tüketim mallarına, beyaz eşyaya karşı talebin gelir esnekliği “1”den büyüktür. Reel geliri azalan kesimin beyaz eşya talebi daha hızlı düşer. Beyaz eşya ürünlerinin iç pazar satışları daralır. Giyim mallarının talebinin fiyat ve gelir esnekliği, ürünün niteliğine göre değişir; temel giyim ürünlerinde esneklik düşükken lüks ve markalı ürünlerde gelir ve fiyat esnekliği 1’den büyük olabilir.
Fiyat artışı, reel gelir azalışı, sabit ve dar gelirli kesimin talebini hızla azaltır. Beyaz eşya ve tekstil ürünlerine talep azalışı, reel gelir azalışının sonuçlarıdır.
Madalyanın öbür yanı üretimdir. Talep, satış azalışı üretim azalışını tetikler. Üretimde ölçek ekonomileri (economies of scale) geçerlidir. Kapasite kullanımı yükseldikçe, üretim arttıkça, ölçek esnekliğinin “1”den büyük oluşu ile ortalama maliyet azalır. Ortalama maliyeti azaltan içsel ekonomiler, emek, teknik, yönetim olarak İngiliz iktisatçı Alfred Marshall’dan beri bilinir.
Üretim arttıkça zaman kayıplarının azalması, işbölümü etkinliğinin artmasıyla, doğrudan işçilik gideri, görece azalır. Makine-donanımın kullanım kaynakları yükseldikçe, birim başına amortisman gider payı azalır; yönetim giderleri de sabit gider niteliğinde olduğundan birim başına ortalama yönetim gider payı da azalır. Üretim azaldıkça da ortalama maliyet yükselir.
Firmalar genellikle tek ürün, üretim çeşitlemesi yapar. Ürün çeşitliliği, çeşitlilik faaliyet ekonomisi (economies of scope) yaratır. Ürünler arasında maliyet tamamlayıcılığı (cost complementarity), maliyet bağımlılığı ilişkisi vardır. Bir ürünün üretiminin azalması, bağlı diğer ürünlerin de marjinal maliyetini yükseltir.
Satış azalışı, üretim azalışına, maliyet artışına, zam yapılmasına, tasarruf diye işçi çıkarılmasına yol açar, kısır döngü sürecini süreğenleştirir.
Ekonomide bu süreç, üretim artışı sağlanmadan, en azından bu amaçla yatırımlar yapılmadan “faiz neden enflasyon sonuç” mottosu altında parasal genişleme ile başladı. Yanılgılar birbirini izledi. Dış borçlu, süreğen dış ticaret açığı veren ülkede Merkez Bankası’nın rezervi giderek azaldı. Yanılgılar birbirini takip ederken buna bir de KMK eklenerek bütçe açığı ve enflasyon hızlandırılmıştır.
Günümüzde borçlanarak, eski Türkiye’den elde kalan son varlıklar da satılarak palyatif önlemlerle gün kurtarılmaya çalışılırken, geleceğin yükü, sorunları daha da ağırlaştırılmaktadır.
İktisat lafügüzaf değildir. İlliyet, neden-sonuç ilişkisi kurmak, analiz etmektir, öngörmektir. Sorunları çözmek zordur, sürekli yanılgılarla çözüm giderek daha da zorlaşmaktadır.
