TCMB’de yeni evre
Öztin Akgüç
Son Köşe Yazıları

TCMB’de yeni evre

16.11.2022 05:00
Güncellenme:
Takip Et:

İlk örneklerini XVII. yüzyıl sonlarında İngiltere’de Bank of England (BoE), İsveç’te Stockholm Banco’nun (günümüzde Sveriges Riksbank) oluşturduğu merkez bankaları, günümüze gelinceye değin çeşitli evrelerden geçmiştir.

Ülkemizde Osmanlı döneminde ulusal merkez bankası kurulamamış, bu görev ve yetki kısmen İngiliz-Fransız ortak sermayeli Osmanlı Bankası’na (Ottoman Bank) verilmiştir. Hazine’nin altınları karşılık olarak Alman ve Avusturya bankalarına yatırılmış, savaş sonrası İtilaf Devletleri, savaş tazminatı olarak altınlara el koyduğundan Osmanlı’dan Türkiye Cumhuriyeti’ne karşılıksız 161.018.633 liralık evrak-ı nakdiye, kâğıt para devredilmiştir.

1923 İzmir İktisat Kongresi’nde ulusal bir devlet bankası kurulması ilke benimsenmiştir. İç ve dış engeller, koşulların elverişli olmaması nedeniyle TCMB’nin kuruluşu ancak 1715 sayılı kanunla 1930 yılında gerçekleştirilebilmiştir. Merkez bankacılığımızın gelişiminde 1923-1930 dönemi hazırlık dönemi olarak nitelendirilmelidir.

TCMB, 1715 sayılı kanunun yürürlükte olduğu 1930-70 döneminde ağırlıklı olarak kamu kesimini finanse etmiştir. Dünyada da ilk kurulan merkez bankalarının ana işlevi devleti finanse etmek olmuştur. BoE de İngiltere’de devleti finanse etmek üzere oluşturulmuştur.

Türkiye, planlı kalkınma dönemine girdiğinde TCMB’nin görev ve işlevlerini yeniden düzenlemek gereği duyulmuş, 26.01.1970 tarihinde yürürlüğe giren 1211 sayılı yasa ile banka yeniden yapılandırılmış, kalkınmanın finansmanına katkı, temel görevleri arasında yer almıştır. Orta vadeli reeskont kredisi, reeskont faiz oranlarını sektörlere göre farklılaştırma, proje finansmanı dönemin yenilikleri olmuştur.

24 Ocak 1980 kararı ile TCMB, kalkınmayı finansman görevinden uzaklaştırılmış, DVK, selektif kredi uygulamasına son verilmiş, liberalleşme TCMB’ye yansımıştır.

TCMB, 2001 yılında 4651 sayılı kanunla yeni bir evreye neoliberal merkez bankacılığı dönemine girmiştir. Değişim, AB normlarına uyum; bankanın para politikasını belirlemesi; bağımsızlığı, şeffaflığı, hesap verebilirliğini sağlama, para politikası araçlarını seçme kullanma yetkinliğini artırma gerekçesine dayanmıştır.

Banka 2018 yılında 703 sayılı KHK ile yeni evreye Cumhurbaşkanlığı’na bağlı kurum evresine girmiştir. Son evredeki gelişmeler aşağıdaki tabloda verilmiştir.

TCMB Cumhurbaşkanlığı’na bağlanma evresinde TL’nin değer kaybı (kur yükselmesi, reel efektif döviz kurunun gerilemesi), enflasyon hızlanmış; 2017 sonunda TCMB’nin bilançosuna göre net rezervi NYPP (net yabancı para pozisyonu) 48.5 milyar USD iken 2018 sonrası eksi 50 milyar USD açığa dönüşmüştür.

Bankanın işlevi, fiyat istikrarını sağlamaktan istikrarı bozma; TL’nin iç ve dış değerini korumadan değerini düşürme olarak değişmiş, bağımsızlık ilkesinin yerini itaat, bağımsızlık söz dinleme olmuştur.

Yazarın Son Yazıları

Uyarı

Uyarı, olumsuz gelişmelerden korunmak, tehlikeleri öngörerek sakınmak, dikkat çekmek amacıyla yapılan öneri, ikazdır.

Devamını Oku
07.10.2026
Kurulan ceza ağları

AKP, örtülü AKP-MHP ortak yönetimi döneminde ülke, amacı belli, unsurları belirsiz takdiri ceza ağları ile örülüyor.

Devamını Oku
30.09.2026
Sıradanlaşma

Yoruma açık olarak, Ionesco’nun “Gergedanlar”, Kafka’nın “Dönüşüm”ünde Gregor Samsa’nın bir sabah uyandığında bir böceğe dönüşmesi, sıradanlaşması sembolik dışavurumunu yansıtıyor.

Devamını Oku
23.09.2026
Politikada analiz-tutarlılık

Analiz; öğeleri inceleyerek, ayrıştırarak olaylar arasında bağlantılar, sebep-sonuç ilişkisini belirleyerek sonuca ulaşmaktır.

Devamını Oku
16.09.2026
Karakter, kişilik, zaaf

Siyasal yaşamda transferler, istifalar, asılsız suçlamalar, söylem-eylem tutarsızlığı, 180 derece dönüşler, amacı aşan ifadeler, toplumsal yaşamda da gizli tanıklık, iftira, etkin pişmanlık, bahisçilik, lotarya düşkünlüğü kişilik zaafların dışavurumudur.

Devamını Oku
09.09.2026
Dış politikada da kuşku

İçeride “terörsüz Türkiye” alalamasıyla süreç sürerken dışarıda da Mekke Anlaşması kuşkuları artırmıştır.

Devamını Oku
02.09.2026
Süreç kuşkusu

Kuşku, içtenlik, dürüstlük, gerçeğe uygunluk, gerçekleşme olasılığı konusunda işkillenmek, şüphelenmektir.

Devamını Oku
26.08.2026
Partilere Hazine yardımı

Partilere Hazine yardımı, kamu yararı, partilerin örgütlenmesi, yönetimi, demokrasi kurallar açısından irdelenmesi gereken bir konudur.

Devamını Oku
19.08.2026
CHP’ye darbe, Kılıçdaroğlu

CHP’yi kuruluşu, tüzel kişiliği, bir asrı aşkın geçmişi ile günümüzün işgalci atanmış, figüran yönetiminden ayırmak gerekir.

Devamını Oku
12.08.2026
Sosyal refah devleti

Devleti; bir iktidar tarafından baskıcı, zorlayıcı ve ayrımcı bir şekilde yönetilen, belli kişi ve gruplara yarar sağlamaya yönelik bir düzenek veya örgüt olmaktan çıkarıp topluma hizmet eden, toplumun refahını ençoklamayı hedefleyen sosyal refah devleti konumuna getirmek amaçlanmalıdır.

Devamını Oku
05.08.2026
YENİ Parti ve CHP

YENİ Parti, CHP’de kalıp butlancı, işgalci, fırsatçı -nasıl tanımlarsanız tanımlayıngrupla mücadele etmenin alternatifi olmazlığı değil mücadelenin tamamlayıcısıdır.

Devamını Oku
29.07.2026
Kral çıplak

Öykü, öğretici, mesel olsun diye anlatılır, yazılır ama pek etkili olmaz.

Devamını Oku
22.07.2026
Memlekete hizmet tekeli-karteli

Memlekete hizmeti, Maliye Bakanlığı’nda hesap uzmanı olarak yirmi dört yaşımda öğrenmeye başladım.

Devamını Oku
15.07.2026
TCMB rezervi analizi

TCMB rezervleri; zaman zaman övünmelere, yargıya da intikal eden eleştirilere ve bu bağlamda yargı kararlarına konu olmaktadır.

Devamını Oku
08.07.2026
Amaç-sonuç?

Süreci başlatan Erdoğan-Bahçeli Cumhur İttifakı’nın amacı açık, Erdoğan’ın seçimi kazanmasıyla süreci sonlandırmak.

Devamını Oku
01.07.2026
Kurulu, yerleşik düzene başkaldırı

Kurulu, yerleşik düzenin, “müesses nizam”ın CHP’nin başına Kılıçdaroğlu’nu monte etmesiyle devlet aklı, devlet aklı politikası, derin devlet tartışılmaya başlandı.

Devamını Oku
24.06.2026
Süreci okumak yönetmek

Çözüm için olaya doğru yaklaşıp süreci öngörmek, yönetmek gerekir.

Devamını Oku
17.06.2026
Ekonomide hasatlık belirtileri

Ekonomide araz olarak nitelendirilebilecek tüm olgular, makroekonomik dengesizlikler, işsizlik, üretimsizlik, verim düşüklüğü, gelir dağılımı bozukluğu yaşanıyor

Devamını Oku
10.06.2026
Atatürk’ün CHP’sini sürdürmek

Geçenlerde kadim CHP’li bir arkadaşla karşılaştığımda gülerek “‘Yıllar sonra çalışkan, enerjik bir başkan bulduk” diyerek sevinç gösterisi yaptı.

Devamını Oku
03.06.2026
Karakter, onur

Karakter, bireyin kişiliğini oluşturan, ortaya koyan nitelikleridir.

Devamını Oku
27.05.2026
CHP’den beklentiler

Kurultay davası, yine beklentilere uygun ertelendi.

Devamını Oku
20.05.2026
Okura ilişkin gözlemler

Okura, okumaya ilişkin gözlemler, tekil, bölümsel, kısmi de olsa genelleştiğinde yaşanan sorunların ana nedenlerinden biri olabilir.

Devamını Oku
13.05.2026
İttifakların zafiyeti

Kişilerin, değer yargıları, bakış açıları yaklaşımları, olayları değerlendirmesinde, yorumunda etkili olur.

Devamını Oku
06.05.2026
Emperyalizm-boğazların kontrolü

NATO’ya ilişkin yeni düzenlemelerin yapılacağı, İstanbul’da deniz unsur komutanlığından söz edildiği günümüzde, emperyalizmin boğazların kontrolü konusunda plan, niyet ve emellerinin gözden kaçmaması gerekir.

Devamını Oku
22.04.2026
CHP’ye uyarılar

Anket yönteminde; denek seçimi, anketör ve deneklerin ürkmesi, beklentileri veya çıkarlarını koruma güdüsüyle gerçek düşünce ve görüşlerinden farklı yanıtlar vermeleri gibi sorunlarla karşılaşılabilir.

Devamını Oku
15.04.2026
Aptallıktan sakınma

Savaş, doğa yıkımı, çevre kirliliği, siyasal ve finansal krizler, savurganlık; iktisadın ussallığı, akılcı davranışıyla bağdaşacak olaylar değildir.

Devamını Oku
08.04.2026
Laiklik dine saygı gösterir

Laiklik, siyasal ve toplumsal sistemin din ve devlet ayrılığı ilkesi, anlayışıdır.

Devamını Oku
01.04.2026
Kalkınmacı devlet

Kalkınma yalnız bireylerin gelirlerinin artması değil eğitim, sağlık, çevresel olarak yaşam kalitesinin yükselmesidir.

Devamını Oku
25.03.2026
Çin kalkınması

Çin, yarı kolonyal, yarı feodal ülke olarak 2. Dünya Savaşı’nın ardından iç savaş da geçirdikten sonra 1 Ekim 1949’da Mao Zedong önderliğinde halk cumhuriyeti kurulmasıyla kalkınma sürecine girmiştir.

Devamını Oku
18.03.2026
Terörsüz Türkiye mizanseni

Mizansen, yarar sağlamak, kişi/ kişileri yanıltmak amacıyla önceden hazırlanan yapmacık düzen, tiyatro olarak tanımlanır.

Devamını Oku
11.03.2026
Yargıya güven/ güvensizlik

Yargı, hukuk düzeninin sağlanması amacıyla devletin mahkemeler aracılığıyla yerine getirdiği işlevdir.

Devamını Oku
04.03.2026
Ekonomide kısır döngü

Ekonomide oluşan kısır döngüyü, çözümsüz süreci, “ekonomiye giriş” el kitaplarında yer alan bilgileri aktararak nedenleriyle açıklamaya çalışacağım.

Devamını Oku
25.02.2026
BRICS

Devletlerarası ekonomik ve politik amaçlı bir organizasyon olan BRICS, 1998 yılında Rusya Dışişleri Bakanı Yevgeni Primakov’un Rusya, Hindistan, Çin arasında diyalog grupları, forum toplantıları düzenlemesiyle, kısaltma adıyla “RIC” olarak kurulmuştur.

Devamını Oku
18.02.2026
Kimin parası kime?

Devletin geliri, kamu hizmetlerini görmek, kamusal malları üretmek için gerçek ve tüzel kişilerden yasa ile topladığı para, vergi ve vergi benzerleridir.

Devamını Oku
11.02.2026
CHP ideoloji partisidir

İdeoloji, belirli amaç, görüş ve davranışların temelini oluşturan felsefi ve siyasal öğreti, fikirler sistemidir.

Devamını Oku
04.02.2026
Emperyalizm komplo teorisi değildir

Emperyalizm, kapitalist sistemin varlığını sürdürmesinin gereği, olmazsa olmaz koşuludur.

Devamını Oku
28.01.2026
Kalkınmada Hindistan örneği

Ekonomik kalkınma örnekleri olarak daha çok Çin, Güney Kore modelleri incelenirken Hindistan gündeme pek getirilmez.

Devamını Oku
21.01.2026
Uyuşturucu sorunu

Sorunlar, neden/nedenlerine doğru tanı konarak, nedenler ortadan kaldırılarak çözülür.

Devamını Oku
14.01.2026
Düğümlenen sorular

Teknik bilgim olmadığı için F-35, S-400’ler dahil ülkenin savunması ve dış politikasıyla ilgili sorular düğümleniyor.

Devamını Oku
07.01.2026
Belirsizliklerle yeni yıla giriş

Her yeni yıla girerken yılın mutlu, başarılı olması istenir, ümitle girilir.

Devamını Oku
31.12.2025